Տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատելու համար պատերազմի ժամանակ մենք փնտրում էինք դաշնակիցներ, ու նրանցից մեկը դարձավ Հեյդար Ալիևը

ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ 16 Նոյեմբեր, 2016 20:02

Past.am ներկայացնում է Աշոտ Մանուչարյանի հետ մեր բացառիկ հարցազրույցը, որում նա խոսում է Հեյդար Ալիևի հետ համագործակցության մասին:

– Մեր տեղեկություններով` 1990–ականների սկզբներին, երբ Հեյդար Ալիևը դեռևս Նախիջևանի մեջլիսի նախագահն էր, կապ է հաստատել մեր անվտանգության մարմինների հետ և համագործակցելու առաջարկ արել: Դուք այդ տարիներին եղել եք ՀՀ նախագահի ազգային անվտանգության գծով խորհրդականը: Գիտենք, որ Ալիևն առաջին անգամ Ձեզ է զանգահարել:

– Հարցը պարունակում է լրտեսական, հատուկ ծառայություններին բնորոշ որակումներ: Դա Հայաստանի և նախ` Հեյդար Ալիևի, հետո արդեն Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության մի էական մասն էր` կապված թե՛ ԼՂ հարցի կարգավորման, թե՛ տարածաշրջանի հետ ընդհանրապես: Դառնալով Նախիջևանի Մեջլիսի նախագահ` Ալիևն իր ուրույն պատկերացումներն ուներ, թե ինչպես պետք է Ադրբեջանը գործի: Եվ մենք հենվում էինք նրա պատկերացումների վրա` առաջարկելով ինչ–ինչ համատեղ ծրագրեր: Դա տեղի էր ունենում տարբեր հանդիպումների, հեռախոսազրույցների միջոցով: Հարաբերությունների ինտենսիվությունը շատ բարձր էր: Որպեսզի ընկալելի լինի, թե ինչ մակարդակի էին հասել հարաբերությունները, տեղեկացնեմ, որ 1992–ին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ կոմունիկացիայի հարցով (գազ, էլեկտրականություն, բեռների փոխադրում) Նախիջևանի նկատմամբ որևէ խոչընդոտ գոյություն չուներ: Թեպետ Ադրբեջանը մեզ բլոկադայի էր ենթարկել:

– Առաջինը ո՞վ է կապ հաստատել:

– Մենք պարբերաբար հանդիպում էինք Նախիջևանի ղեկավարության հետ` կապված սահմանին տեղի ունեցող միջադեպերի և այլնի հետ: Եվ շատ արագ հասկանալի դարձավ, որ Ադրբեջանի ապագայի վերաբերյալ Հեյդար Ալիևի և այն ժամանակվա նախագահ Էլչիբեյի պատկերացումներն իրար հետ որևէ ընդհանրություն չունեն: Ալիևը խորը թշնամական հարաբերություններ ուներ նրա հետ: Ելնելով դրանից` նա դառնում էր հնարավոր գործընկեր, որպեսզի մենք փորձեինք ընդհանուր կետեր գտնել:

– Այդ ժամանակ Ադրբեջանի նախագահը Էլչիբեյն էր: Կա՞ր գործողությունների կոնկրետ ծրագիր, որով Ալիևը կդառնար Ադրբեջանի նախագահ, և հայկական կողմը ի՞նչ մասնակցություն ուներ այդ ծրագրին:

– Հայկական կողմը, իհարկե, իր պատկերացումներն ուներ Ադրբեջանի ներքին գործընթացների մասին: Եվ այդ ուղղությամբ մենք ունեինք հստակ պլանավորում: Բայց առայժմ բաց խոսակցությունների ժամանակը չի հասունացել, որպեսզի մանրամասներով խոսենք, թե ով, ինչպես, երբ: Ավելի կոնցեպտուալ պետք է պատկերացնենք: Իրավիճակը հետևյալն էր` Հեյդար Ալիևի գնահատականն էր, որ Էլչիբեյն ու նրա վարչակազմը Ադրբեջանը տանում են կործանման և մեծ վտանգ են ներկայացնում Հայաստանի համար: Նույն գնահատականը ուներ Հայաստանի ղեկավարությունը: Եվ դրա հիման վրա մենք փորձում էինք ընդհանուր հայտարարի գալ տարածաշրջանի կազմակերպման հարցում: Այդ շրջանում Ալիևի հետ մենք փաստացի դաշնակիցներ էինք:

– Եվ հաջողության հասաք ձեր ծրագրերում, քանի որ Ալիևը դարձավ նախագահ:

– Այո, Ալիևը դարձավ Ադրբեջանի նախագահ և նա պատրաստ էր իրականացնել բոլոր այն նախագծերը, որոնց մասին խոսում եմ: Ալիևի մասին կարող եմ ասել հետևյալը` չի եղել որևէ հարց, որ նա մեզ խաբի կամ կեղծի: Նույնը կարող եմ ասել հայկական կողմի մասին: Պարզապես այս գործողությունների եզրափակիչ փուլում մենք բոլորս հայտնվեցինք շատ ծանր վիճակում, երբ հայտնվեցին էմիսարներ ԱՄՆ–ից, մասնավորապես պետքարտուղարի տեղակալը: Մեր երկրի վրա սկսվեց ճնշում գործադրվել այն մասով, որ իբր շատ արդյունավետ ճանապարհով ԱՄՆ–ն կապահովի խաղաղություն և որ մենք պետք է ուղղակի հրաժարվենք մեր նախագծերից: Սա մեծագույն պրոբլեմ ստեղծեց այդ ծրագրերի մեջ:

– Վերադառնանք ձեր համագործակցության սկզբին: Եթե հնարավոր է փակագծերը բացել, խնդրում եմ ասացեք` այդ ընթացքում, երբ համագործակցում էիք և երբ ընթանում էր պատերազմը, պատերազմի հետ կապված որևէ քայլ, գործողություն Ալիևը ձեզ հուշե՞լ է, որևէ տեղեկություն տվե՞լ է:

– Քանի որ պատերազմական գործողություններն ընթանում էին ամենատարբեր ուղղություններով, կարող էին լինել կոնկրետ հարաբերություններ` այս կամ այն խնդիրը լուծելու ուղղությամբ: Ավելին ես չեմ կարող մեկնաբանել: Դա ուղղակի անթույլատրելի է: Այսօր այդ մեկնաբանությունների ժամանակը դեռ չի եկել: Կանցնեն տարիներ, ու գուցե այդ ամենի վրայից պարտավորությունների շղարշը հանվի: Սակայն մի բան եմ ուզում ասել: Ճիշտ չէ Ալիևին ներկայացնել որպես հայկական կողմի բացարձակ գործակալ: Այդ մարդն ուներ իր պատկերացումները թե իր երկրի, թե իր ապագայի մասին:

– Դուք նշեցիք, որ ամերիկյան կողմն առաջարկել էր համագործակցության և խաղաղության նոր մեխանիզմներ, խոսքը կոնկրետ ի՞նչ մեխանիզմների մասին էր:

– Ըստ էության, այն էր, ինչը կոչվում է Մինսկի խումբ կամ Մինսկի գործընթաց: Ըստ ամերիկացիների, դա պետք է լիներ շատ արագ և շատ արդյունավետ: ՀՀ ղեկավարության նախնական գնահատականը հետևյալն էր: Թեպետ համեմատաբար սկսնակ գործիչներ էինք, բայց հաշվի էինք նստում այն բանի հետ, որ խոշոր տերություններն ունեն իրենց պատկերացումները և շահերը և, որպես կանոն, դրանք չեն համընկնում փոքր ժողովուրդների շահերի հետ: Ամերիկացիներն առաջարկեցին Մինսկի խումբը, և մենք համաձայնեցինք: Բայց համարել, որ դա Հայաստանի համար հիմնական խաղաղարար գործընթաց էր, ոչ մի դեպքում չէր կարելի: