Իրան–Հայաստան–Ռուսաստա՞ն, թե՞ Իրան–Ադրբեջան–Ռուսաստան. ո՞ր երկաթուղին կնախընտրի Իրանը

Մեր հյուրն է իրանահայ Արմեն Մութաֆյանը

Երկար տարիներ աշխատում է միջազգային բեռնափոխադրումների ասպարեզում: Մի քանի տարի է` Էստոնիայի պատվո հյուպատոսն է Թեհրանում

– Պարոն Մութաֆյան, գրեթե 10 տարի է` խոսվում է Իրան–Հայաստան երկաթգիծ կառուցելու մասին: Պաշտոնապես նախագծի մեկնարկը տրվել է 2013–ին: Դուք տեղյա՞կ եք, նախագիծն ի՞նչ փուլում է:

– Իրանական կողմը բազմաթիվ բանակցություններ է վարել Հայաստանի երկաթգծի` «Հարավկովկասյան երկաթուղու» տնօրինության հետ` Սերգեյ Վալկոյի գլխավորությամբ: Անցած նոյեմբերին մենք փորձնական տարբերակով երկու կոնտեյներ Համբուրգից բերեցինք Թեհրան: Ծովով հասցրինք Փոթի, Փոթիից` Երասխ, իսկ Երասխից թրեյլերներով հասցրինք Թեհրան:

Մոտ 10 օր առաջ Թեհրանի առևտրական պալատում մեծ համագումար եղավ: Ներկա էր Սերգեյ Վալկոն` իր խմբով: Ներկա էին Իրանի միջազգային տրանսպորտային ընկերությունների ներկայացուցիչներ, ներմուծողներ, արտադրողներ: 100 հոգանոց դահլիճը լեփ–լեցուն էր: Համագումարի ընթացքում ներկայացվեց երկու կոնտեյների փորձնական փոխադրումը: Տարբեր հարցեր հնչեցին: Հնչեց նաև Ձեր հարցը, թե երկաթգծի կառուցումն ինչ վիճակում է, ինչպես պետք է լինի: Պատասխանեցին, որ նախնական հետազոտություններ արդեն եղել են, անհրաժեշտ է ֆինանսավորում: Նաև տեղեկացնեմ, որ առայժմ Իրան–Հայաստան երկաթգծի կառուցման առնչությամբ որևէ կոնկրետ քայլ չի ձեռնարկվել: Բայց իրանական հատվածի նախագիծը, որ մոտավորապես 60–65 կմ է, արդեն պատրաստ է: Համագումարում հնչած զեկույցի համաձայն` հայկական կողմի հատվածի ճանապարհը գծված է` այն անցնելու է ոչ թե Մեղրիով, այլ նրանից մի փոքր արևելք ընկած տարածքով: Այդ հատվածի լեռնանցքն ավելի մատչելի է: Մյուս նախագիծը` Իրան–Ադրբեջան–Ռուսաստան երկաթգիծը, նույնպես պատրաստ չէ, թեպետ այդ մասին խոսվում է ավելի քան 15 տարի: Վերջերս կառուցել են Աստարա (Իրան)–Աստարա (Ադրբեջան) կամուրջը: Բայց Ռաշտ–Անզալի–Աստարա հատվածը, որ շուրջ 250 կմ է, դեռ չի կառուցվել:

– Իսկ Համբուրգից փորձնական փոխադրումն իրեն արդարացրե՞ց: Տնտեսական հաշվարկներն ի՞նչ ցույց տվեցին:

– Երկու կարևոր հարց կար` ժամանակը և արժեքը` արդյո՞ք այն կարող է մրցունակ լինել Թուրքիայի տարածքով ավտոմոբիլային ճանապարհով դեպի Թեհրան եկող ճանապարհի արժեքի հետ: Քանի որ Իրան–Հայաստան սահման մինչ այդ կոնտեյներ չէր հասել, ուստի սահմանն անցնելու իրավունքը նամակագրության միջոցով պետք է ստացվեր Թավրիզի համապատասխան գերատեսչությունից: Այդ գործընթացը երկու օր տևեց: Բայց կարելի է այդ երկու օրը հանել: Այդ դեպքում ստացվում է, որ բեռը Համբուրգից հասավ Թեհրան 15 օրում` ճիշտ այնքան ժամանակում, որքան նախատեսվել էր: Իսկ արժեքի տեսանկյունից նույնիսկ ավելի էժան ստացվեց, քան Թուրքիայի տարածքով մեքենաներով փոխադրելը: Դրան հավելենք այն, որ այդ ավտոմոբիլային ճանապարհն անցնում է տարբեր երկրներով, դա ռիսկեր է պարունակում, իսկ երկաթգծի դեպքում այդ վտանգները բավականին նվազում են:

– 2015 թ. նախագահ Սարգսյանը իր ելույթներից մեկում նշել էր, որ չինական կողմի հետ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, չինական բանկերը պատրաստ են տրամադրել երկաթգծի կառուցման համար անհրաժեշտ գումարի 60%–ը: Այն ժամանակվա վարչապետ Հ. Աբրահամյանն էլ Չինաստան այցից հետո հայտարարել էր պոտենցիալ ներդրողների մասին: Ի՞նչ եղան այդ ներդրողները, չինական բանկերը:

– Ես այդ հարցի պատասխանը չգիտեմ: Բայց մեկ ուրիշ հարց էլ այս Հյուսիս–Հարավ ճանապարհն է: Խոստացան, որ մինչև 2016–ի վերջը Մեղրի–Քաջարան հատվածը պատրաստ կլինի: Բայց չեղավ: Ֆինանսավորման խնդիր կա: Նախագիծը ֆինանսավորվում է Ասիական զարգացման բանկի միջոցով: Բայց քանի որ նախագծում շրջանառվում է նաև Իրանի անունը, ամերիկացիների ճնշման ներքո դրամը չի հատկացվում:

– Բայց գոնե այս պահին Իրանի նկատմամբ պատժամիջոցները մասնակիորեն վերացվել են:

– Դե, Իրանում հուսով են` դա պատճառ կլինի, որ ճանապարհի կառուցումը մի փոքր արագանա: Գոնե այս բարդ հատվածները` Մեղրի–Քաջարան, Քաջարան–Գորիս, կառուցվեն:

– Երկաթգծի կառուցման դեպքում Իրանը Հայաստանի միջոցով դուրս է գալու դեպի Ռուսաստան, այնտեղից էլ Եվրոպա: Բայց, կարծես թե, ռուսական կողմն այնքան էլ շահագրգիռ չէ կոնկրետ այս նախագծով: Դրան հակառակ, սակայն, բազմիցս շահավետ է համարել Իրան–Ադրբեջան–Ռուսաստան երկաթգծի կառուցումը:

– Անկեղծ ասած, չեմ կարող պատասխանել: Գուցե Ադրբեջանի տարածքով երկաթգծի կառուցումն ավելի ողջունելի է այն պատճառով, որ այդ երկաթգիծը հասնում է մինչև ՌԴ սահման, իսկ Հայաստանինը` ոչ: Բայց իմ նշած համագումարում Հայաստանի երկաթգծի տնօրենի ներկայացրած զեկույցում նշվում էր, որ մինչև օրս 255 մլն դոլար է ծախսվել Հայաստանում երկաթուղային ցանցը նորոգելու, վերազինելու համար: Դա բավականին մեծ գումար է:

– Այս երկու նախագծերը միմյանց մրցակից չե՞ն: Եթե մեկը իրականանա, մյուսի կառուցումը գուցե նպատակահարմար չլինի՞:

– Վստահաբար, Իրանը ցանկանում է երկուսն էլ ունենալ: Իրանը չի սիրում կախված լինել միայն մեկից: Նա միշտ փնտրում է այլընտրանք: Արդեն 38 տարի է` Իրանը մտմտում է այս նախագծերի շուրջ, մտածում է ունենալ այլընտրանքային ուղիներ Թուրքիայի տարածքով անցնող ավտոմոբիլային ճանապարհին:

– Մոտ մեկ ամիս առաջ Իրանի արտգործնախարարն առաջարկեց ստեղծել Պարսից ծոցը Սև ծովին կապող միջանցք, ընդ որում, նշեց, որ դրա համար պարտադիր է համագործակցությունը Հայաստանի, Իրանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև: Որքանո՞վ է իրատեսական դա, եթե հաշվի առնենք Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև եղած հարաբերությունները:

– Չեմ կարծում, թե նման համագործակցություն կլինի Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև: Կարծում եմ` այս դեպքում խոսքը երկու առանձին ուղղությունների մասին է` Հայաստան–Վրաստան–Իրան և Ադրբեջան–Վրաստան–Իրան:

– Իսկ այդ միջանցքը ի՞նչ է ենթադրում` լինելու է երկաթուղի՞, ավտոմոբիլային ճանապա՞րհ:

– Լինելու է մուլտիմոդալ ճանապարհ: Ապրանքը նավով կգա, եթե հնարավոր լինի՝ կնստի երկաթգծի վրա, հետո կփոխադրվի մեքենա, նորից երկաթգիծ, նորից նավ և այլն: Պատկերացրեք` Հնդկաստանից եկող ապրանքն ուզում է գնալ Ֆինլանդիա: Իսկ ճանապարհը պատկերացնո՞ւմ եք` պետք է անցնի Կարմիր ծովը, Սուեզի ջրանցքը, Միջերկրական ծովը: Դա կարող է 40 օրից ավելի տևել: Մինչդեռ եթե կոնտեյները Պարսից ծոց հասնի, չեմ կարծում` 25 օրից ավելի տևի: Կամ պատկերացրեք` Ինդոնեզիայից կամ Սինգապուրից դուրս եկող ապրանքն ի՞նչ ահռելի ճանապարհ պետք է կտրի–անցնի մինչև հասնի Եվրոպա:

– Սա հենց Հյուսիս–Հարավ միջանցքն է: Եվ այս նոր` Իրանի արտգործնախարարի առաջարկած միջա՞նցքն էլ է միանալու դրան:

– Այո:

– Իսկ մշակումներ կամ բանակցություններ այդ ուղղությամբ արդեն կա՞ն:

– Չեմ կարծում, այլապես տեղեկություն կունենայի:

– Իրանի այս և մյուս նախագծերը զուտ տնտեսական չեն: Դրանք ունեն քաղաքական ահռելի նշանակություն բոլոր կողմերի համար:

– Անշուշտ: Ակնհայտ է, որ եթե տարածաշրջանում քաղաքական վիճակը խաղաղ և կայուն լինի, տնտեսությունն էլ կզարգանա: Իրանի համար ձեռնտու է, որ այս տարածաշրջանում իր հարևանները խնդիր չունենան իր հետ և իրար հետ: Որովհետև այդ խնդիրներն այս կամ այն կերպ ազդում են Իրանի վրա: Վերջապես Իրանում ազերիներ կան, հայեր կան: Տարբեր մտածելակերպ ունեցող մարդիկ կան: Որքան խաղաղությունը հաստատուն լինի, այնքան Իրանի համար լավ: