Այսօր Չե Գևարայի ծնունդն է. իսկ դուք գիտե՞ք նրա հայտնի լուսանկարի տակ թաքնված պատմությունը

Չե Գևարայի լուսանկարը, որի հեղինակը կուբացի լուսանկարիչ Ալբերտո Կորդան է, տպվել է պաստառների, շապիկների, խաղաքարտերի ու հնարավոր գրեթե ամեն բանի վրա։ Այսօր այն շուրջ 54 տարեկան է ու դեռ շարունակում է հայտնի ու սիրված մնալ։

Այն պետք է Կորդային հարստություն ու ճանաչում բերեր, բայց չբերեց։ Իրականում այն գրեթե մոռացվել էր տարիների ընթացքում։ Չեի լուսանկարը երկար ճանապարհ է անցել կոմունիստական ու կապիտալիստական պղտոր ջրերում։

Ալբերտո Դիազ Գուտիերեսը ծնվել է Հավանայում 1928 թվականին ու սովորել լուսանկարչություն հարսանեկան արարողություններ, հուղարկավորություններ ու նմանատիպ այլ իրադարձություններ նկարող ստուդիայում որպես օգնական աշխատելու ընթացքում։ 1953 թվականին նա բացում է իր սեփական ստուդիան, փոխում է իր անունն ու դառնում Ալբերտո Կորդա։ Մի քանի տարվա ընթացքում Kordas ստուդիան Կուբայի առաջին ֆեյշն լուսանկարչության ստուդիան էր։ Կարդան ավելի ուշ խոստովանել է, որ ընտրել է ֆեյշն լուսանկարչի կարիերան, քանի որ նրա հիմնական նպատակը եղել է կանանց հետ ծանոթանալը։

Կորդայի հաջողությունն այս ասպարեզում մոտեցավ իր ավարտին 1959 թվականին.

30-ին մոտ ես իմ թեթևամիտ կյանքով էի ապրում, երբ հանկարծ այդ իրադարձությունը փոխեց իմ կյանքը՝ Կուբայի հեղափոխությունը։

Ֆիդել Կաստրոն և Էռնեստո Չե Գևարան այդ տարվա հունվարին եկան Հավանա, ու Կորդան դարձավ հեղափոխության լուսանկարիչն ու Կաստրոյի ընկերը։

Չեի հայտնի լուսանկարն արվել է 1960 թվականի մարտի 5-ին՝ Հավանա զենք տեղափոխող ֆրանսիական նավում զոհված 136 մարդկանց համար սգո ծառայությունում։ Մարդիկ հավաքվել էին Հավանայի փողոցներում, իսկ Կորդան այնտեղ աշխատում էր Revolución լրագրի համար։ Կաստրոն մոտեցել էր հարթակին՝ ելույթ ունենալու համար։ Նրա հետ էին նաև Ժան Պոլ Սարտրն ու Սիմոնա դը Բովուարը։ Երբ Կորդան մոտեցավ հարթակին, նա նկատեց, որ Չեն, ով կանգնած էր բեմի ետևում, առաջ էր եկել։

Alberto Korda

- Հիշում եմ՝ ինչպես էր նա նայում 23-րդ փողոցում հավաքված մարդկանց բազմությանը,- ասում է Կորդան։

Կորդային ցնցել էր Գևարայի հայացքը, որը, ինչպես ինքն է նշում, բացարձակ անհաշտություն էր արտահայտում, ինչպես նաև զայրույթ ու ցավ։ Մինչև Չեն առաջ կգար, Կորդան հասցրեց երկու լուսանկար անել՝ մեկ հորիզոնական և մեկ ուղղահայաց։

Երբ Կորդան վերադարձավ իր ստուդիա, նա մի քանի լուսանկար պատրաստեց Revolución-ի համար։ Չեի լուսանկարը նա կտրեց, որովհետև այնտեղ, բացի Չեից, երևում էին այլ դեմքեր ևս։

Որքան էլ զարմանալի է, լրագիրը չտեղադրեց Չեի լուսանկարը, փոխարենն ընտրեց Սարտրի ու Բովուարի հետ Կաստրոյի լուսանկարը։ Տարիներ անցան, ու լուսանկարը մնաց կախված Կորդայի ստուդիայի պատից, չնայած նա բազմացրել էր դա ու մի քանիսն ուղարկել ընկերներին որպես նվեր։

Պատմության ընթացքը փոխվեց 1967 թվականին, երբ Ջանջակոմո Ֆելտրինելլի անունով մի իտալացի հրատարակիչ Կուբայի կառավարության նամակը ձեռքին եկավ Կորդայի մոտ՝ խնդրելով, որ օգնի նրան գտնել Չեի դիմանկարը։ Կորդան ցույց տվեց ստուդիայի պատից կախված նկարը՝ ասելով, որ այն Չեի լավագույն լուսանկարն է։ Ֆելտրինելլին պատվիրեց երկու օրինակ և երբ հաջորդ օրը եկավ դրանք վերցնելու, Կորդան ասաց, որ որպես հեղափոխության աջակից՝ նա կարող է չվճարել դրանց համար։

Այդ երկու օրինակները տարածվեցին։ Առաջին լուսանկարը հայտնվեց Paris Match ամսագրում 1967 թվականի օգոստոսին։ Մինչև այսօր պարզ չէ՝ որտեղից է ամսագիրը ձեռք բերել լուսանկարը։ Նույն ժամանակ իռլանդացի նկարիչ Ջիմ Ֆիցպատրիկն օգտագործեց նկարը գունավոր պաստառում։ Նա պնդում է, որ նկարն ստացել է հոլանդացի անարխիստների խմբից, ովքեր էլ ասում էին, որ այն ստացել են Սարտրից։

Բայց լուսանկարի հաջողության գագաթնակետը 1967 թվականի հոկտեմբերն էր, երբ Չեն սպանվեց Բոլիվիայում։ Մարդիկ դուրս եկան սպանությունը դատապարտող ցույցերի, ու Ֆելտրինելին տպեց Չեի նկարով պաստառներ ու վաճառեց ցուցարարներին։ Նկարը կոչվեց Guerrillero Heroico։

Ո՛չ Կորդան, ո՛չ Գևարայի ընտանիքը ոչ մի շահույթ չունեցան լուսանկարից, մինչդեռ այն միլիարդների շահույթ էր բերել։ Առանց հեղինակային իրավունքների պաշտպանության յուրաքանչյուրը կարող էր օգտագործել այն։

2000 թվականին Կորդան դատի տվեց Smirnoff օղու ընկերությանը՝ գովազդում նկարն օգտագործելու համար՝ ասելով.

- Որպես այն գաղափարների աջակից, որի համար զոհվեց Չե Գևարան, ես դեմ չեմ նկարի վերարտադրությանը նրանց կողմից, ովքեր ուզում են կենդանի պահել նրա հիշատակն ու սոցիալական արդարություն հաստատել աշխարհով մեկ, բայց ես կտրականապես դեմ եմ Չեի նկարն օգտագործելուն այնպիսի մթերքներ գովազդելու համար, ինչպիսին է ալկոհոլը. այն ազդում է Չեի հեղինակության վրա։

Կորդան ստացավ 50.000$-ի փոխհատուցում, որը նվիրաբերեց Կուբայի առողջապահության համակարգին՝ ասելով, որ Չեն էլ նույնը կաներ։ Բայց այս գործով ապացուցվեց, որ Կորդան ամբողջովին կորցրել էր Չեի նկարի հեղինակային իրավունքները։

Կոմերցիոն ու սոցիալական նպատակներով դրա անվերջ օգտագործման արդյունքում այն կորցրեց իր յուրահատկությունը։ Այնուամենայնիվ, այն նաև տարածվեց ողջ աշխարհով։

Այսօր Չեի նկարով հագուստ կրող մարդկանցից քչերը գիտեն՝ ով է նա իրականում և ով է նկարի հեղինակը։ Չեի հեղափոխությունը պատմություն է դարձել։

Ալբերտո Կորդան մահացել է սրտի կաթվածից 2001 թվականին՝ մինչ պատրաստվում էր Փարիզում լուսանկարների ցուցադրությանը։ Նա թաղված է Հավանայում։