«Պայթյուն», որից սկիզբ առավ մարդկային քաղաքակրթության ձևավորումը

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ 27 Հունիս, 2017 13:08

Դեռևս 19–րդ դարում եվրոպական գիտնականների կողմից պարտադրված այն մտայնությունը, թե հայերը եկվորներ են, եկել ու վերաբնակվել են Հայկական բարձրավանդակում, մինչ վերջին ժամանակներս աներկբա իրողություն էր համարվում ոչ միայն այլազգի, այլև որոշ հայ գիտնականների համար: Նավերի հնագիտական բացահայտումները նոր և իրեղեն փաստերի հիման վրա հնարավորություն ընձեռեցին վերանայելու և սրբագրելու արմատացած այս տեսակետը:

2008–2009 թթ. պեղումների արդյունքում Ներքին Նավերում բացվեց մի հրաշալի մոնումենտալ շինություն` փռված շուրջ 300 քառակուսի մետր տարածության վրա:

Ինչպես հետագայում պարզվեց, բոլոր հիմքերը կան այն տաճարական կառույց համարելու: Մոնումենտալ չորս սրահներից բաղկացած կառույցի հարևանությամբ գտնվում են դամբարաններ, սրբազան մոխիրը պահելու հորեր, թերևս` ծիսական խարույկի հետքեր:

Ուշագրավ է, որ արիական ծիսակարգը Ներքին Նավերում հավաստված է դեռևս Ք. ա. III հազարամյակի երկրորդ կեսից: Արիական ծեսով իրականացված միջին բրոնզի դարի թաղումների հարևանությամբ հայտնաբերված տաճարական կառույցը, սրան մերձակա թաղումները` կատարված զրադաշտական գաղափարախոսության համաձայն, վկայում են, որ դամբարանադաշտը գործել է Քրիստոսից առաջ երրորդ հազարամյակից մինչև Ք.հ. 4–5 դարերն անընդմեջ: Այսինքն` հերթագայելով ընդգրկվում են միջին և ուշ բրոնզի դարերի, Վանի թագավորության, Երվանդյան, Արտաշեսյան, Արշակունիների հարստությունների ժամանակաշրջանները:

Եվ արդեն միանշանակ է, որ այս դամբարաններում թաղման իր ծեսն է արել նույն ժողովուրդը` բրոնզե դարից սկսյալ մինչև վաղ քրիստոնեական ժամանակները: Ասել է թե` Հայկական բարձրավանդակը հենց հայ էթնոսի բնօրրանն է: Այս հողի վրա ապրող ժողովրդի պատմությունը չի ընդհատվել հազարամյակների մեջ:

Իսկ մեր կորցված հայրենիքի` Արևմտյան Հայաստանի տարածքներում որքան հնավայրեր կլինեն, որոնց բացահայտումը կամրապնդի այս տեսակետները և նոր լույս կսփռի մեր ժողովրդի ծագումնաբանության հարցերին: Հասկանալի պատճառով մենք դեռևս չենք կարող մոտենալ դրանց: Սակայն միջազգային լրատվամիջոցների շնորհիվ այնուամենայնիվ ինչ–որ բան հասու է դառնում:

Մի քանի տասնամյակ շարունակ թուրք–գերմանական համատեղ արշավախումբը պեղումներ էր իրականացնում Եփրատի միջին հոսանքում, Գյոբեկլի թեփե (հայերեն` Պորտասար), Նովելի թեփե և այլ հուշարձաններում: Հնավայրն ընդգրկում է ամբողջական շրջան: Հայտնաբերված է տաճարական համալիր:

Ուսումնասիրությունների արդյունքում վեր է ելնում հնագիտական բացահայտումների ապշեցուցիչ աշխարհ: Երկար ժամանակ գերմանացի գիտնականները լռում էին արդյունքների վերաբերյալ: Բանն այն է, որ ռադիո–ածխածնային անալիզի արդյունքները խելքից, մտքից դուրս ժամանակ էին նշում. հասնում էր մինչև Քրիստոսից առաջ 11–10–րդ հազարամյակ:

Փաստորեն այս բացահայտումը տրամագծորեն փոխում է մարդկության պատկերացումը հին աշխարհի` մասնավորապես միջին և նոր քարե դարի վերաբերյալ: Լրատվամիջոցներով սփռվող փաստերը հավաստում են, որ հնարավոր է` այստեղ տեղի է ունեցել «պայթյուն», որտեղից և տարածվել են մշակութային շատ ու շատ տարրեր: Եվ դրանց հիման վրա էլ ձևավորվել է մարդկության ներկայի քաղաքակրթությունը:

Գոհար Սարդարյան