Միջուկայի՞ն, թե՞ խելագարության մրցավազք...

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ 27 Հունիս, 2017 17:03

Ամերիկյան Politico հանդեսն ուշագրավ մի նյութ է հրապարակել այն մասին, թե հնարավոր է, աշխարհը դարձյալ կանգնի միջուկային սպառազինության մրցավազքի առջև, որովհետև հանրապետական սենատորները ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփին մղում են չեղարկելու Ռուսաստանի հետ ստորագրված՝ Ռազմավարական զենքերի կրճատման մասին պայմանագիրը:

Ընդհանրապես, ընդունված է ասել, որ Միջուկային սպառազինությունների մրցավազքը (Nuclear arms race) ԱՄՆ–ի և ԽՍՀՄ–ի միջև՝ միջուկային զենքի ասպարեզում գերակայության հասնելու պայքարն էր Սառը պատերազմի տարիներին: Եվ գաղտնիք չէ, որ թեև միջուկային երկրների քանակն աճեց, միևնույն է, հիմնական մրցակիցները ԽՍՀՄ–ը և ԱՄՆ–ն են դիտարկվել (իսկ այսօր՝ ԱՄՆ–ն և ՌԴ–ն), որոնք հսկայական նյութական միջոցներ էին ծախսում՝ ի հաշիվ երկու երկրների բարօրության: Այդ պայքարը խիստ դրամատիկ ընթացք ունեցավ մինչև 1970–ականներ, որն ընդունված է կոչել Մեղմացման շրջան: Համենայն դեպս, հենց 1972 թվականի մայիսին ստորագրվեց երկու շատ կարևոր փաստաթուղթ, որից մեկը Հակահրթիռային պայմանագիրն էր, իսկ մյուսը՝ Հարձակողական զենքերի սահմանափակման ժամանակավոր համաձայնագիրը: Առաջինով երկու տերությունները պայմանավորվեցին հակահրթիռային պաշտպանության սոսկ երկուական համալիր ունենալ, իսկ երկրորդը սահմանում էր բալիստիկ հրթիռների և սուզանավերից արձակվող հրթիռների առավելագույն քանակը, ինչը, փաստորեն, կրճատեց միջուկային փորձարկումների վրա ծախսվող միջոցները և մեղմացրեց ճակատագրական պատերազմի սպառնալիքը։ Մյուս կողմից էլ՝ քանի որ չէր սահմանվել, թե ամեն երկիր քանի մարտագլխիկ կարող էր տեղակայել հրթիռի վրա՝ մրցավազքը շարունակվեց: Եվ չնայած՝ 1979 թվականի հունիսի 18–ին Վիեննայում ստորագրվեց Ստրատեգիական զենքերի սահմանափակման մասին հաջորդ պայմանագիրը, որով սահմանափակվեցին կողմերի և՛ միջուկային զինանոցները, և՛ տեխնոլոգիաները, Détente–ի, այսինքն՝ Մեղմացման շրջանն ավարտվեց 1980–ի հունվարին ԽՍՀՄ–ի՝ ԱՖղանստան ներխուժմամբ և կողմերի հետագա խելագարությամբ: Հենց այդ ժամանակ Ջիմի Քարտերին փոխարինած նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը նոր թափով վերսկսեց սպառազինությունների մրցավազքը, իսկ նրա քաղաքականությունը ոգեշնչեց բազում ռեժիսորների՝ ստանալով «Աստղային պատերազմներ» անվանումը։

Քանի որ այդ շրջանում ԽՍՀՄ–ը փաստացի տնտեսական կոլապսի և, այսպես կոչված, Պերեստրոյկայի առջև էր կանգնած՝ Միխայիլ Գորբաչովը փորձեց համաձայնության գալ Ռեյգանի հետ, որը մերժեց առաջարկվող հիմնական դրույթները: Բայց քանի որ ԱՄՆ–ն էլ առանց խնդիրների չէր ապրում, Ռեյգանի ծրագիրը չեղարկվեց, հարաբերությունները զգալիորեն բարելավվեցին, և 1987 թ. դեկտեմբերի 8–ին կողմերը Վաշինգտոնում ստորագրեցին «Միջանկյալ միջուկային ուժերի» (Intermediate Nuclear Forces (INF) Treaty) մասին անժամկետ պայմանագիրը:

Կարճ ժամանակ անց, սակայն, ԽՍՀՄ–ը փլուզվեց, Ռուսաստանը հայտնվեց նոր փուլում, և ձեռնարկվեցին «Հետսառըպատերազմյան զսպվածության էության» (Essentials of Post–Cold War Deterrence) բանակցությունները, որոնց արդյունքում, 2010 թ. ապրիլի 8–ին, նախագահներ Բարաք Օբաման և Դմիտրի Մեդվեդևը ստորագրեցին Ստրատեգիական զենքերի կրճատման նոր պայմանագիրը՝ New START Treaty–ն՝ 50%–ով նվազեցնելով միջուկային զենքերի արձակման կայաններն ու մարտագլխիկները:

Ի դեպ, Սենատը մեծամասնությամբ վավերացրեց այն, բայց այժմ ոմանք, փաստորեն, կամենում են օգտվել ներկայի նախագահ Թրամփի այն տրամադրությունից, թե՝ «ԱՄՆ–ն պիտի մեծացնի և ուժեղացնի իր միջուկային կարողությունը»՝ սադրելով ողջ աշխարհին: Իսկապես. սոսկալի է մտածել անգամ, թե ինչ կարող է պատահել այն բանից հետո, երբ վերսկսվի այն, ինչ Միջուկային սպառազինությունների մրցավազք կամ՝ Սառը պատերազմ էին կոչում ժամանակին…

Գոհար Սիմոնյան