Հեղաշրջումից հետո ժողովրդավարական Թուրքիան դատապարտվեց պարտության

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ 19 Հուլիս, 2017 18:01

Մեկ տարի առաջ՝ հուլիսի 15–ի լույս 16–ի գիշերը Թուրքիայում կանխվեց պետական հեղաշրջման փորձը: Մի խումբ զինվորականներ փորձել էին ուժով գրավել իշխանությունը: Նախագահի կոչով փողոց դուրս եկած քաղաքացիների ու հեղաշրջման կողմնակիցների միջև դիմակայության ընթացքում մահացել էր ավելի քան 250 մարդ: Այն ժամանակ հեղաշրջման կանխումը համարեցին ժողովրդավարության հաղթանակ: Բայց շուտով այդ ամենը վերածվեց Էրդողանի անձնական իշխանության ամրապնդման: Ու հիմա ավելի ու ավելի շատ թուրքեր անցած դեպքերը հիշում են ոչ թե որպես մեկ, այլ երկու մրցակից հեղաշրջումներ, որոնց պայքարի արդյունքում ժողովրդավարական Թուրքիան դատապարտվեց պարտության:

Թեպետ անցած տարվա հեղաշրջման փորձն ավանդաբար անվանում են ռազմական, սակայն դրանում պակաս դեր չի ունեցել թուրքական իսլամիստական տարբեր շարժումների միջև եղած հակամարտությունը: Իշխող կուսակցության կարծիքով, ռազմական ոստիկանության և ռազմաօդային ուժերի՝ այն ժամանակ ապստամբած անդամները գործել են թուրք աստվածաբան Ֆեթուլահ Գյուլենի հանձնարարականով:

Ընդդիմադիր պատգամավորների վարկածը մի փոքր այլ է: Նրանք համաձայն են, որ պետական հեղաշրջման փորձի հետևում կանգնած է Գյուլենի շարժումը, սակայն հավելում են, որ Թուրքիայի իշխանություններն իմացել են դրա մասին և գիտակցաբար չեն կանխել այն, որպեսզի հասնեն որոշակի նպատակների՝ ի շահ իշխող ռեժիմի:

Տեղի ունեցածի իր վարկածն ունի Գյուլենի շարժումը: Շարժման կողմնակիցները համարում են, որ հեղաշրջման ոչ մի փորձ էլ չի եղել: Դա եղել է իշխանությունների բեմադրածը՝ իր շուրջ թուրք հասարակությանը համախմբելու և ընդդիմությանը վերացնելու նպատակով:

Ինչ էլ լինի, «Կարնեգի» կենտրոնի փորձագետները համարում են, որ հուլիսյան հեղաշրջման փորձն իրականում պարադոքսալ երևույթ էր: Թվում է՝ հեղաշրջումը կանխվեց ու ժողովրդական իշխանությունը հաղթանակ տարավ ռազմական խունտայի նկատմամբ, բայց մեկ տարի անց կարելի է արձանագրել, որ երկրում տեղի ունեցածը ոչնչով չի տարբերվում լիարժեք ռազմական հեղաշրջումից ու միգուցե ունի ավելի վատ հետևանքներ:

Պուտչից անմիջապես հետո երկրում սահմանվեց արտակարգ դրություն, որը գործում է մինչ օրս: Ապստամբների դեմ պայքարը Թուրքիայի իշխանություններին հնարավորություն ընձեռեց լայնածավալ զտումներ իրականացնել հասարակական կյանքի ամենատարբեր ոլորտներում: Ընդ որում, զտումներն ու ձերբակալությունները վերաբերել են ոչ միայն գյուլենականներին, այլև երկրի ընդդիմադիր ուժերին:

Չհաջողված հեղաշրջումն այնպիսի ուժգնությամբ փոխեց երկիրը, որ այն կարելի է համարել մեկնակետ նոր Թուրքիայի պատմության համար: Եթե հին, քեմալական Թուրքիայի համար գլխավոր ամսաթիվը հոկտեմբերի 29–ն էր՝ Թուրքիայի Հանրապետության հռչակման օրը, ապա նոր՝ էրդողանական Թուրքիայի համար նման օր կարելի է համարել հուլիսի 15–ը:

Ուշագրավ է, որ այդ իրադարձություններից մեկ տարի անց կառավարության որոշմամբ՝ ուսումնական նոր ՝ 2017–2018 տարում դպրոցներում կդասավանդվի 2016 թ. հուլիսի 15–ի ռազմական հեղաշրջման փորձը: Թուրքական մամուլում տեղեկություններ են հրապարակվել, որ նոր ուսումնական տարում կկրճատվեն Աթաթուրքի սկզբունքների ու նրա գործունեության մասին պատմող դասաժամերը: Դրա փոխարեն կավելանան կրոնի դասաժամերը: Քեմալական Թուրքիան աստիճանաբար վերածվում է պատմության:

Հեղաշրջման փորձից մեկ տարի անց բոլորը չէ, որ կիսում են հաղթանակի ուրախությունը: Նրանցից շատերը, ովքեր սկզբում դեմ էին այդ փորձին, հիասթափվում են գործող իշխանություններից, գիտակցելով, որ «ժողովրդավարության հաղթանակը» վերածվել է ավտորիտարիզմի, ընդդիմության դեմ հալածանքների ու Արևմուտքի հետ հարաբերությունների վատացման:

Արփի Սահակյան