Հնարավոր է, որ բնապահպանական ծախսերը գերազանցեն Ամուլսարի հանքի շահագործումից ստացվելիք հարկային եկամուտները

Մեր հյուրն է աշխարհագրագետ, Համահայկական բնապահպանական ճակատ քաղաքացիական նախաձեռնության անդամ Լևոն Գալստյանը

– Պարոն Գալստյան, կրկին բնապահպան մեր հասարակությունն անհանգստացած է Ամուլսարի հանքի շահագործման հարցով: Ո՞րն է պատճառը:

– Մենք ունենք Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն, որը չի գնահատել ինչպես բազմաթիվ այլ, այնպես էլ այս հանքարդյունաբերական նախագծի բնապահպանական ռիսկերը: Ընդ որում, չունի նաև մասնագիտական ռեսուրսներ, որպեսզի կարողանա դա անել:
Սակայն, ում ցանկանում է` ինչ ընկերության կամ ով իր հետ համաձայնության մեջ է մտնում, նրանց տաիս է դրական եզրակացություն` կանաչ լույս վառելով վերջիններիս առաջ, որպեսզի մեր բնությունն ու կենսատարածքները ոչնչացնեն, ջրային պաշարներն աղտոտեն:
Ամուլսարի հանքի շահագործումը բնապահպանական առումով առավել մեծ վտանգ է ներկայացնում: Որովհետև այն հսկայածավալ տնտեսական գործունեություն է լինելու, որն իրականացվելու է ջրային մեր պաշարների կենտրոնացված գոտիներից մեկում:

– Բայց ավելի վաղ է Ամուլսարի հանքի շահագործման թույլտվությունը եղել, այդ ինչո՞ւ նոր միայն պարզվեցին այս հանգամանքները:

– Ոչ մի բանն էլ նոր չի պարզվել: 2011 թվականից բազմաթիվ անգամ ասվել է, գրվել է այդ մասին: Դրա համար է, որ հարցը մինչև հիմա ձգձգվում է:
Պարզապես առաջին անգամ անկախ Հայաստանի պատմության մեջ միջազգային անկախ փորձագիտական կազմակերպություններն են գնահատում կատարել: Եվ պարզել են, որ հանքի շահագործումը շատ լուրջ սպառնալիք է պարունակում ջրերի աղտոտվածության առումով:
Եվ մեր կառավարությանը կոնկրետ առաջարկություն են ներկայացրել, որ հանքի շահագործումը չի կարելի սկսել, քանի դեռ այդ խնդիրների համար լուծումներ չեն առաջարկվել, և նաև հստակեցված չէ պատասխանատվության հարցը: Մեխանիզմներ մշակված չեն, թե ո՞վ պետք է ջրերի աղտոտման հարցի հետ կապված խնդիրները լուծի, ֆինանսական ո՞ւմ միջոցներով, ի՞նչ եղանակներով: Նաև այս հարցի պատասխանը պետք է տրվի` արդյո՞ք տվյալ ծրագրերն իրատեսական են և հնարավոր է իրականացնել:
Իսկ նախկին փաստաթղթերով, որով առաջնորդվել է մեր կառավարությունը, այս հարցերը հիմնավորված չեն, նաև պատասխանատվության խնդիրը լուծված չէ, թե ո՞վ է առաջիկա 100–200 տարիների ընթացքում զբաղվելու աղտոտված ջրերի մաքրման գործով, ո՞վ է ֆինանսական բեռը ստանձնելու:
Ընդ որում, միջազգային փորձագետները նշում են նաև, որ շատ հնարավոր է, որ բնապահպանական այս ծախսերը գերազանցեն հանքի շահագործումից ստացվելիք հարկային եկամուտները:

– Իսկ միջազգային փորձագետների այս եզրակացության առնչությամբ ի՞նչ դիրքորոշում է հայտնում մեր կառավարությունը:

– Արդեն երկու ամիս է, ինչ այս փաստաթղթերը ներկայացրել ենք կառավարություն, վերջերս ստացել ենք ընդամենը ոչինչ չասող պատասխան, որտեղ խոսք անգամ չկա, թե արդյո՞ք իրենք ուսումնասիրել են անկախ այդ փորձագետների հաշվետվությունները:
Այսինքն` մեր կառավարությունը ցանկություն իսկ չունի անգամ ուսումնասիրել ուրիշների արած հետազոտությունները, երբ պարտավոր էր ինքն անել դրանք:
Ընդամենը ներկայացրել են շահագործող կազմակերպության կարծիքը: Բայց մեզ չի հետաքրքրում այն մարդկանց կարծիքը, ովքեր ցանկանում են շահագործել հանքը, այսինքն` շահագրգռված են դրանով: Մեզ հետաքրքրում է մեր կառավարության տեսակետը: Կամ բնապահպանության նախարարության տեսակետը, որպես լիազոր մարմնի. արդյո՞ք նրանք ունեն մասնագիտական կարծիք այս եզրակացությունների վերաբերյալ:
Պարզվում է` չունեն նման կարծիք, կամ ունեն, բայց վախենում են այն ներկայացնել` պատասխանատվությունից խուսափելու համար:
Արդեն չորրորդ նամակն է, որ վերջին մեկ ամսվա մեջ ուղարկում ենք կառավարություն, և բոլոր պատասխանների մեջ նույնն է` գրում են, որ շահագործողի կարծիքով խնդիրներ չեն լինելու:

– Իսկ հանքի շահագործման նախագիծն ո՞վ է ներկայացրել միջազգային փորձաքննության:

– Միջազգային փորձագիտական կազմակերպություններից մեր հայազգի գործընկերներից մեկը իր գրպանից վճարելով, պատվիրել է այդ հետազոտությունը: Այսինքն` այս մարդն արել է այն, ինչ պարտավոր էր անել Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը:

– Իսկ այդ տարածքը ջրային մեր ո՞ր ռեսուրսներն են ընդգրկում:

– Ամուլսարը գտնվում է մի տարածքում, որտեղ նրա արևելյան լանջով հոսում է Որոտան գետը, արևմուտքով հոսում է Արփա գետը: Այսինքն այստեղ են ձևավորվում Հայաստանի երկու խոշոր գետերը` Արփան և Որոտանը: Հանքավայրից համարյա 7 կիլոմետր հեռավորության վրա են գտնվում Կեչուտի և Սպանդարյանի ջրամբարները: Իսկ սարի ընդերքով անցնում է Որոտան–Արփա–Սևան թունելը, որով ջուրը տեղափոխվում է Սևանա լիճ:
Այսինքն` հանքի շահագործման ընթացքում բոլոր այս ջրային ավազանները ենթարկվելու են խիստ վտանգավոր ազդեցության: Աղտոտվելու են բազմաթիվ ծանր և թունավոր, ինչպես նաև ռադիոակտիվ նյութերով:

– Լավ, մեր կառավարությանը միայն փո՞ղն է հետաքրքրում, որիշ ոչինչ չի՞ անհանգստացնում նրան:

– Դուք եք այդ հարցի պատասխանը տալիս: Նրանք կառչած են ցանկացած գնով ինչ–որ ներդրումներ բերելու գաղափարից: Նրանց չի հետաքրքրում, թե 50 տարի կամ 100 տարի հետո ինչ կլինի այս տարածքում, որտեղ շարունակելու է ապրել մեր ժողովուրդը:

Գոհար Սարդարյան