Հոգու և մարմնի խաչաձևումները

Մեր իրականության եզակի դեմքերից մեկը` Վարուժան Նալբանդյանը մահացավ 7 տարի առաջ հենց այս օրերին: Հրապարակավ նա գրող էր և թարգմանիչ: Իսկ իրականում մեծ մտածող էր ու մեծ հայեցող, ով հասել էր իր սեփական ճշմարտությանը:

Մահվանից մեկ–երկու տարի առաջ մենք զրուցեցինք նրա հետ ու փորձեցինք հասու դառնալ այդ ճշմարտությանը: Հաջողվե՞ց. չգիտենք:

Past.am-ը սիրով ներկայացնում է այդ հարցազրույցը:

– Դուք Ձեր պահվածքով զարմացնում եք շրջապատին: Այդ հանգամանքը անհարմարավետության զգացում չի՞ առաջացնում:

– Իմ պահվածքը հետևանք է: Ես դիտավորյալ ոչինչ չեմ անում օրիգինալ երևալու համար: Բոլոր ժամանակներում էլ եղել է մարդու իմ` դերվիշային տեսակը. սկսած Դիոգենեսից:

– Մեր հասարակությունը հանդուրժո՞ղ է նրա նկատմամբ, ով իր նման չի ապրում և մտածում:

– Մեր հասարակության հիմնական հատկությունն անհանդուրժողականությունն է: Այն գալիս է ոչ այնքան նեղմտությունից, որքան արևելյան ծուլությունից: Մարդիկ տրամադրված չեն հասկանալ դիմացինին. ի՞նչ կարիք կա «ջանին ջաֆա տալ» և բացահայտել, թե էս մարդն ինչո՞ւ է այդպիսին:

– Դուք գտե՞լ եք կյանքի ձեր ճշմարտությունը:

– Ես գտել եմ իմ գոյակերպի բանաձևը: Բոլորն էլ ճշմարիտ են: Ամեն մեկը ճշմարիտ է իր տեսակի մեջ: Յուրաքանչյուրը հարմարվելու իր ոճն է գտնում: Նույնիսկ ամենանոնկոմֆորմիստն էլի կոմֆորմիստ է:

– Ո՞րն է մարդկային երջանկությունը: Այն կա՞: Այդ բառը պայմանական բառ չէ՞:

– Երջանկությունն ամեն մեկի համար յուրովի է: Ինձ համար երջանկությունը հոգեկան անդորրությունն է: Մեկի համար փող կուտակելն է, մյուսի համար երեխաներ շատացնելն է: Ոչ մեկը մյուսին չպետք է պարտադրի երջանկության իր տեսակը: Յուրաքանչյուրը պետք է հաշտվի մյուսի երջանկության տեսակի առկայությանը:

– Մարդու կյանքում ի՞նչ դեր կարող է ունենալ կրոնը կամ հավատը:

– Կրոնը, հավատը փրկարար են, որովհետև կյանքը հակատրամաբանական շատ բաներ ունի: Այնքան, որ հանգում է աբսուրդի: Նրա տրամաբանությունը մարդկորեն հարմարեցված մի բան է: Իսկ ճշմարիտը գերտրամաբանականն է, որ հոգևոր արժեք է: Կրոնները տարբեր են. մահմեդականությունը գործնական կրոն է, քրիստոնեությունն ու բուդդայականությունը հակաբնական կրոն են: Այսինքն` մարդու մարմնական բնույթին հակադրվող կրոններ են: Յուրաքանչյուրն ընտրում է այն կրոնը, որն համապատասխանում է իր բնույթին: Մյուս կողմից յոգերը տասնյակ փաստացի օրինակներով ապացուցում են, որ կարողանում են մարմինը հաղթահարել: Այսինքն` կրոնը, հավատը այն է, ինչից կառչում ես, երբ դեմ ես առել երկրային հակատրամաբանության:

– Դուք հավատո՞ւմ եք Աստծուն:

– Ոչ միայն հավատում եմ, այլև Աստծո գոյությունն իմ խորին համոզմունքն է: Ես երկար եմ զբաղվել համեմատական աստվածաբանությամբ: Այն, ինչի մասին մեկի մեջ թերի է ասված, ամբողջական պատասխանը կա մեկ այլ կրոնում: Երբ համադրում ենք բոլոր տվյալները, ապա օրինաչափ է դիտվում այն հանգամանքը, որ ռուս հոգևորական Ալեքսանդր Մենը, լինելով ամենահանդուրժողներից մյուս կրոնների հանդեպ, կարողացավ կրոնը գյուղերից տեղափոխել քաղաք: Նրա շնորհիվ շատ մտավորականներ դարձան հավատացյալներ: Հավատի տրամադրվեցին ինտելեկտուալները:

– Իսկ Մարդուն հավատո՞ւմ եք. նա իր անելիքն ունի՞ տիեզերքում:

– Ըստ կրիշնայականության կա մարդու 400000 տեսակ: Ասենք` հարուստ է, բաց սևամորթ է, դեղնամորթ է, էս է, էն է: Եվ այսպես` շարունակ: 400000–ի վերաբերյալ չի կարող լինել մեկ լուծում: Ուստի մարդու նկատմամբ վերջնական դիրքորոշում չես կարող ունենալ: Անշուշտ մի քիչ բնազդը, մի քիչ դիտողականությունը, մի քիչ ինֆորմացիան կամ մարմնի նշանները (եղունգի ձևը, ականջի կտրվածքը) օգնում են կողմնորոշվել: Բայց ընդհանուր առմամբ քաղաքակրթությունը համահարթեցնում է մարդկանց: Դա տեղի է ունենում առավելապես տոտալիտար համակարգերում: Իսկ համահարթեցումը նրա համար է, որ հեշտանա 400000 այդ տեսակի ղեկավարումը:

– Մարդը մենա՞կ է տիեզերքում:

– Մարդն ունի մենակության զգացում, բայց նա լքված չէ:

– Ինչո՞վ կամ ո՞ւմով նա մենակ կամ լքված չէ:

– Նա ունի իր պահապան հրեշտակը, ունի Աստծո ողորմածությունը, ունի Աստծո համբերությունն իր նկատմամբ: Կա նաև հասարակությունը: Ես իմ պիեսներից մեկում փոխել եմ Պլատոնի դարձվածքը /Պլատոնն այդ ասել էր կնոջ վերաբերմամբ/. առանց հասարակության ապրելը նույնքան անհնարին է, որքան հասարակության հետ ապրելը: Հասարակությունն իր` պաշտամունքի տրամադրություններով, իր` բամբասանքի հակվածությամբ կանացի է: Երբ անհատականություն ես, նրան երևում ես որպես սպիտակ ագռավ: Եվ նա քեզ չի սիրում: Բայց պարտադիր չէ, որ քեզ սիրի, ոչ էլ պարտադիր է, որ դու նրան սիրես: Պարտադիր է, որ իրար հանդուրժեք:

– Լավ, մարդկային մատերիան, այսպես ասենք, գուցե անելիք չունի, իսկ անհա՞տն էլ անելիք չունի:

– Անելիք ունի յուրաքանչյուրը: Յուրաքանչյուրին անելիքը տրվում է որպես հասարակական կոկտեյլի մասնակցի:

– Մարդու համար կա՞ գերագույն արժեք:

– Ամեն մեկի համար գերագույն արժեքը տարբեր է: Մեկի համար հոգին փրկելն է, մյուսի համար իր ազգությունն է և այլն: Հոգեկան արժեքները ամենից առաջ հոգեկան արժեքավորումներ են: Այսինքն` ինքդ ես դրանք դարձնում գլխավորը:

– Մարդը կարո՞ղ է տառապանքից խուսափել:

– Ոչ: Տառապանքը տրված է մարդուն շատ օրինաչափորեն: Նույնիսկ եթե մի բանից նա չի տառապում, պետք է տառապի մեկ ուրիշ բանից: Ընդհուպ` մազոխիզմից սկսած մինչև այն տառապանքը, որը ծնում է արվեստ կամ որը սերունդ է պարգևում: Դու տառապանքի քո տեսակն ես փնտրում, որի հետ կարող ես հաշտվել կամ որը քեզ համար տանելի է լինում: Օրինակ, ես ընտանիքի հարցում եղել եմ դասալիք, ուրեմն մենակությունից եկող տառապանքը պետք է դիտեմ որպես նորմալ երևույթ:

– Դուք ազա՞տ մարդ եք կամ կարողացե՞լ եք ձեզ համար ապահովել այդ ազատությունը:

– Բացարձակ ազատություն ընդհանրապես չկա: Եթե մարդը մարմին ունի, արդեն անազատ է: Բայց գոյություն ունի ազատության տենչը: Այն ապրում է սեփական շղթաներ ստեղծելու–ունենալու տրամաբանությանը զուգահեռ: Մի կողմից հարազատներ ես փնտրում, այսինքն` ուզում ես հարազատության շղթաներով կապվել, մյուս կողմից ուզում ես ազատ լինել: Սա անտագոնիզմ է, հակադարձ միասնականություն: Այս հակասականության մեջ պետք է կողմնորոշվես ռուլետ խաղացողի նման:

– Մարդն ամեն ինչ կարո՞ղ է անել. նրան ի՞նչ չի թույլատրվում:

– Մարդուն ամեն ինչ թույլատրվում է, բայց նա ինքը իրեն ամեն ինչ պիտի չթույլատրի: Ելնելով էթիկայից կամ ելնելով էսթետիկայից: Մեկը բավականություն է ստանում ազնիվ լինելուց: Մյուսը բավականություն է ստանում խաբելուց: Բայց առաջինի առավելությունն այն է, որ նա մոտենում է աստվածայինին: Անկախ նրանից` հավատացյա՞լ է, թե` ոչ: Սոկրատն ասում էր` ոչ մեկը վատը չէ կամովին, նրան այդպիսին դարձնում են: Իսկ եթե դա կազմակերպվում է պետականորեն, ասենք ֆաշիզմի նման համակարգերի դեպքերում, արդեն ահավոր բան է, շատ դժվար է սպրդելը:

– Այդպիսի վիճակները սպառնո՞ւմ են մարդկային քաղաքակրթությանը:

– Մարդկային քաղաքակրթությունը շատ աղետալի վիճակում է, որովհետև գտնվում ենք վատթարագույն` Կալի յոգայում: Նրա ավարտին մնացել է ևս 140000 տարի, որից հետո մարդկությունը կհանգի բանականության իշխանությանը: Երկրագունդը կստանա այնպիսի տեսք, որ չարիքը չի ունենա մուտք գործելու հնարավորություն:

– Դուք ձեր «Ռադամես» պիեսի մեջ կասկածում եք սիրուն. իսկապե՞ս այն սահման ունի:

– Սերն, իրոք, սահման ունի: Սիրո մասին կա մի փայլուն աֆորիզմ. սերը սկսվում է նրանով, որ զգայականորեն տրամադրվում են իրար նկատմամբ, հետո դառնում է սովորույթի կապ, վերջում արդեն անհրաժեշտության կապ է, որովհետև երկուսն էլ ծերանում են: Այսինքն` սերը նորմալ զարգացման դեպքում զգայականից տեղափոխվում է հոգևոր տարածք: Ինչը որ մենք սեր` սեքս ենք անվանում, եթերային նուրբ աշխարհի կոպտացված արտահայտությունն է երկրի վրա:

– Ի վերջո ի՞նչն է մարդուն պահում հողի վրա:

– Մարդուն ապրեցնում են տարբեր բաներ: Սկսած արհեստական նպատակի հորինվածքից, մինչև իսկական նպատակը, այն է` նախապատրաստվել հաջորդ, ավելի բարձր մակարդակի վերադառնալուն: Ես համեմատական աստվածաբանության ուսումնասիրությունից եկա այն եզրակացության, որ դժոխքը հենց հրաբխի հնոցն է: Այնտեղ հոգիներ են գտնվում: Երբ նրանց ժամկետն ավարտվում է, հրաբուխը բաց է թողնվում, ու նրանք քար են դառնում: Ապա քարից սկսելով, կամաց–կամաց հասնում են մինչև մարդուն: Այդ ճանապարհի ընթացքում ունենալով միլիոնավոր վերամարմնավորումներ:

– Դուք թարգմանել–հայացրել եք հիմնականում ֆրանսիական էքզիստենցիալիստական գրականության նմուշներից. պատահակա՞ն էր ձեր ընտրությունը:

– Ֆրանսիական էքզիստենցիալիզմը ինձ մի ժամանակ շատ հրապուրեց: Ես իմ կենսագրության ընթացքում շատ բաներ եմ փոխել: Ունեմ էքսպերիմենտալ հոգեբանություն և գրական–ստեղծագործական, և կենցաղային, և այլևայլ առումներով:

– Էլի՞ է փնտրտուքը շարունակվում:

– Փնտրտուքը ձանձրույթը ցրելու և սեփական գոյությունը արդարացնելու մի վիճակ է: Երբ փնտրում ես, աշխատում ես դառնալ մի քիչ ավելին, քան ես: Իհարկե, տասնյակ, հարյուրավոր անգամներ սխալվում ես: Եվ այդ սխալները քեզ համար ուսուցիչ են դառնում, նրանց վրա սովորում ես:

– Ո՞րն է կայունը և վերջնականը:

– Մարդու մենակության տագնապի հաղթահարումը: Մենակության տագնապը հաղթահարում ես Աստծո միջնորդությամբ, գրականությամբ, արվեստով, կոլեկցիոներ դառնալով, բարեկամի միջոցով, ինչ–որ զբաղմունքով:

– Ձեզ հաջողվե՞լ է:

– Հարյուր տոկոսով ոչինչ չի հաջողվում: Մի պահ հաջողում ես, հետո սովորույթը նորից իրեն է քաշում, ու ինչ–որ տեղ սխալ ես գործում, հետո նորից ուղղվում ես, ու այսպես շարունակ: Խնդիրն այն է, որ ակտիվ վերաբերմունք ցուցաբերես քո նկատմամբ:

– Ընտրության իրավունք ո՞ւնես…

– Ընտրության և գործունեության իրավունք: Ավելին` պարտականություն, ոչ թե իրավունք: Հայտնի դարձվածքը գիտեք. քնեցի ու երազեցի, որ կյանքը երջանկություն է, արթնացա ու տեսա, որ պարտականություն է: Հիրավի, պարտականությունների շարան է ամբողջ կյանքը: Որպեսզի հեշտանա, այդ պարտականությունները սիրելի ես դարձնում:

– Այսինքն` մարդուն ապրեցնում է սերը:

– Այո, սերն է ապրեցնում: Այն սերը, որը երախտագիտության պահանջ չունի: Եթե պահանջ ունի, արդեն առևտրի նման մի բան է: «Ի՞նչ մնաց կյանքից» հարցին պատասխանում են` ինչ–որ տվի ուրիշին: Սա պարադոքսալ վիճակ է, բայց այդպես է: Իմ տալու ժեստը հանգեցնում է վերևից ինձ տալու ժեստին:

Գոհար Սարդարյան