«Եվրոպա» և «ոչ Եվրոպա» հասկացություններ գոյություն չունեն. արևելք–արևմուտք կոնֆլիկտն էլ պետք է փնտրել այլ տեղ

«Փաստ» օրաթերթի հյուրն է մշակութաբան Արման Գրիգորյանը

 

– Պարոն Գրիգորյան, շատերն ասում են, որ ԵՄ–Հայաստան շրջանակային համաձայնագիրն իրագործելով՝ մենք վերադառնում ենք մշակութային, արժեքային առումով մեր պորտալարին: Ձեզ համար էլ է՞ այդպես:

– Նայած, թե ինչը նկատի ունենք: Օրինակ, շատ բան մեզ մոտ պարսկական է, թուրքական է: Եվ ժողովուրդը դա սիրում է: Բայց ամբողջ հարցն այն է, որ նույն այդ պարսիկները, աֆղանացիները իրենք էլ են Եվրոպա դուրս գալիս: Այսինքն՝ այժմ Եվրոպան այն հին Եվրոպան չէ: Արևելք–արևմուտք կոնֆլիկտն էլ այժմ ուրիշ տեղում է: Ուստի ասել, որ հայերը եվրոպացիներ են, իսկ աֆղանացիները եվրոպացի չեն, չի կարելի: Աֆղանացիներն էլ են ձգտում Եվրոպա: Կամ հենց նախկին խորհրդային երկրների օրինակով՝ ասել, որ կիրգիզը եվրոպացի չէ, իսկ հայը եվրոպացի է, սխալ է:

– Դե, նկատի ունենք դավանած արժեքային համակարգը:

– Այստեղ խոսքը քաղաքական համակարգի մասին է: Կարո՞ղ ենք ասել, որ Հյուսիսային Կորեան ասիական է, իսկ Հարավային Կորեան եվրոպական է, հնարավոր չէ, չէ՞: Երկու երկրներում էլ նույն ժողովուրդն է: Այնպես որ, «Եվրոպա» և «ոչ Եվրոպա» հասկացություններ գոյություն չունեն: Մենք շատ բաներով և՛ ասիացի ենք, և՛ եվրոպացի ենք: Իսկ ինչ վերաբերում է կիրգիզներին, ապա նրանք իրենց արժեքային համակարգով հաճախ ավելի «եվրոպացի» են, քան մենք ենք: Տեսեք՝ նրանց երկրի նախագահը փոխվում է կամ բավականին նկատելի են դեմոկրատիայի նրանց ձգտումները: Իսկ մենք ավելի հեռու ենք այս բաներից, մենք դիկտատուրա ավելի սիրող ենք: Այնպես որ, առանձնապես մեծ տարբերություն չկա. ինչպես հայերն են, նույն կերպ և կիրգիզներն են: Եվրասիական միություն և Եվրոպական միություն. տարբերությունն ա՛յլ բանի մեջ է: Եվրասիականում սովետականներն են: Եվ հարցն այն է, թե ի՞նչ է, ըստ էության, սովետականը: Եվ, ընդհանրապես, ի՞նչ է սովետական մեր անցյալը:

– Այսինքն՝ քաղաքական և քաղաքական–աշխարհայացքային հարց է:

– Այո: Խոսքն այն մասին է, թե ինչպիսի՞ երկիր ենք ուզում ունենալ: Քաղաքական մոդելի հարց է: Մարդու դերը հասարակության մեջ, կոլեկտիվը և անհատը: Այս հարցերին ենք պատասխան տալիս մեր ընտրությամբ: Իսկ մենք գիտենք, թե մեզանում որոնք են հետադիմական ուժերը: Հիմնականում մարդիկ են, որոնք ընդգրկված էին Կոմունիստական կուսակցության մեջ: Նրանք չեն ընդունում ոչ մի ազատություն, սեփականության և ոչ մի իրավունք: Քանզի առանց սեփականության չի կարող լինել և ազատություն:

– Իսկ առաջարկվող սկզբունքների իրագործմանը մեր հասարակության մեջ շատե՞րը կփորձեն խոչընդոտել: Եվ դրանք ո՞ր շերտի մարդիկ կլինեն:

– Ովքե՞ր էին հենց սկզբից դեմ անկախ Հայաստանի գաղափարին: Կամ ովքե՞ր էին լիբերալ հարաբերությունների մեջ վատ բան տեսնում: Նույն այդ մարդիկ: Այսինքն՝ սովետական գաղափարախոսությունը կրողները: Իսկ գաղափարական այս հակամարտությունը որտեղի՞ց է գալիս. այն սովետական ժամանակների նույն սառը պատերազմն է: Ո՞նց. կասեն այդ համակարգի ներկայացուցիչները՝ ընտրություններ լինեն, որ իրենք կորցնե՞ն իշխանությունը… Պատկերացնո՞ւմ եք, որ ԽՍՀՄ կոմկուսը ընտրություններ անցկացներ: Այնպես որ, դրանք միլիտարիզացված, հասարակությանն անընդհատ ահաբեկության մեջ պահող համակարգեր են իրականում:

– Մեր իշխանական վերնախավն էլ զերծ չէ սովետական մտածելակերպից, քարացած պատկերացումներից: Ո՞նց եք պատկերացնում. նրանց մուտքը Եվրոպական ընտանիք, ինչպե՞ս կլինի:

– Երբ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո լիբերալիզմը, դեմոկրատական արժեքները սկսեցին գործել հետխորհրդային տարածքի երկրներում, դրանք շատ կարճ կյանք ունեցան: Անմիջապես փլուզվեցին այդ արժեքների վրա ստեղծված համակարգերը: Մեր երկրում էլ նույնը եղավ: Այնպես որ, պետք չէ սին հույսեր տածել, թե մեր երկրում ինչ–որ բան կփոխվի, այլ համակարգ կստեղծվի, քանզի այլ արժեքներ կրող ժողովուրդ ենք:

Հնարավոր է միայն այնքանով լինի այդ փոփոխությունը, որ մրցակցություն ծավալվի մեր և Վրաստանի միջև այդ առումով ու առաջ անցնենք Ադրբեջանից, որպես նման արժեքներից զուրկ երկրի: Հնարավոր է մտածեն, թե միայն այդքանը հերիք է: Բայց միայն այդքանը հերիք չէ, բնականաբար: Եվ բանն այն է, որ այդ մարդիկ, ովքեր նախկին Կոմերիտական կուսակցությունից էին, այսօր փողեր ունեն օֆշորներում և այլուր: Գի՞ժ են, ի՞նչ են… հետո ի՞նչ, որ հայ են. հո դա չի՞ նշանակում, որ իրենք իրենց դեմ պետք է դուրս գան:

Ու ողջ այդ համակարգը, կամ ցանցը, որ ստեղծել են իրենց կուսակից ընկերների հետ հետխորհրդային ողջ տարածքով մեկ, կործանման տանեն: Եվ դա անեն ինչ–որ գեղեցիկ խոսքերի համար, ինչ է, թե իրենք հայ են: Այնպես որ, մեր երկրում էլ ներկա համակարգը կպահպանվի: Կպահպանվի այնքան, մինչև վերջնականապես կաղքատացնի ժողովրդին ու… կքանդվի: Ինչպես աֆրիկյան երկրներում է լինում մոտավորապես:

– Նշանակում է այս ամենը՝ համաձայնագրի ստորագրումը, այս իրարանցումը ընդամենը իմիտացիա՞ էր:

– Ոչ. ինչո՞ւ է իմիտացիա: Դա էլ էր հնարավորություն, որ իրենք կրկին շարունակեն իրենց գործը: Նրանք ցանկացած ձևով ուզում են պահպանել իրենց իշխանությունը, որը սովետական–դիկտատուրական ինչ–որ համակարգ է:

 

Գոհար Սարդարյան