Անհեռատես գործընթաց ՏԻՄ համակարգում. ընտ­րո­վի­նե­րի ու նշա­նա­կո­վի­նե­րի «պայ­քա­րը»

Այսօր ՏԻՄ համակարգում բավականին անհեռատես վերադասավորումներ են արվում: ՀՀ-ում ՏԻՄ ինստիտուտի ձևավորման սահմանադրական հիմքերն ամրագրվել են 1995թ. հանրաքվեի արդյունքում: Երկրի վարչատարածքային բաժանման նոր համակարգի հաստատմամբ, ինչպես նաև «Տեղական ինքնակառավարման մասին» (1996թ.) ՀՀ օրենքի ընդունմամբ ՀՀ-ում սկսվեց իշխանության ապակենտրոնացումը և ՏԻՄ համակարգի ձևավորումը: Տարեցտարի ՀՀ իշխանությունները շարունակական քայլեր են ձեռնարկում ՏԻՄ համակարգի բարեփոխումների, հետագա ապակենտրոնացման ուղղությամբ:

ՏԻՄ համակարգը Հայաստանում անցած 24 տարիների ընթացքում ունի զգալի ձեռքբերումներ և նվաճումներ: Սակայն ժամանակի մարտահրավերները ներկայացնում են նոր, ավելի մեծ պահանջներ այդ համակարգի հետագա զարգացման, հզորացման, և ժողովրդավարացման նկատմամբ:

ՏԻՄ-երի և մարզպետարանների համագործակցությունը դեռևս ամբողջովին կանոնակարգված չէ: Պատճառներից մեկը կայանում է նրանում, որ մարզպետարանների գործունեության իրավական հիմքերը և գործառույթները հստակեցված չեն: Մարզպետարանները հանդիսանում են կենտրոնական կառավարության ներկայացուցիչները մարզերում և կոչված են հիմնականում համակարգելու մարզային զարգացման ծրագրերի կազմումը և կատարումը, ընդ որում առանց ունենալու անհրաժեշտ ֆինանսական և իրավական լծակներ այդ գործառույթը լիարժեքորեն իրագործելու համար:

Ցանկացած մարզի տարածքում իրականացվող պետական ծրագրերի միայն մի մասն է ֆինանսավորվում և ռեալ վերահսկվում մարզպետարանի կողմից, որը հնարավորություն չի տալիս մարզպետարաններին լիարժեք և արդյունավետ իրականացնել նույնիսկ իրենց հիմնական գործառույթը` մարզային զարգացման ծրագրերի կազմումն ու իրագործումը: Արդյունքում, մի կողմից տարածքային կառավարման իրավական և ֆինանսական հիմքերի բացակայության, մյուս կողմից տեղական ինքնակառավարման դեռևս ոչ լիարժեք գործողության պարագայում մարզպետարաններն աստիճանաբար սկսում են ներթափանցել ՏԻՄ տիրույթ, որը մեծապես ավելացնում է կառավարման կենտրոնացվածության աստիճանը, հնարավորություն չտալով կայացնել և զարգացնել տեղական ինքնակառավարումը ՀՀ-ում:

Հետևաբար, այսօր այժմեական է դարձել տարածքային կառավարումը գերազանցապես մարզային կամ շրջանային տարածքային ինքնակառավարման ընտրովի մարմինների միջոցով իրականացնելը, միաժամանակ վերացնելով մարզպետարանի ինստիտուտը: Դա նշանակում է, որ ՀՀ-ում անհրաժեշտ է կատարել անցում երկմակարդակ տեղական ինքնակառավարման համակարգի, որն ինքնին կառավարման հետագա ժողովրդավարացման առանցքային քայլերից է:

Սակայն առօրյա կյանքում մենք ականատես ենք լինում լրիվ հակառակ պատկերին: Կառավարությունը պատրաստում է մի օրեսդրական փաթեթ, որով մարզպետներին տրվում են լրացուցիչ արտոնություններ համայնքների վրա ունենալ լրացուցիչ վերահսկողություն՝ հատկապես բյուջեի կատարողականի վերաբերյալ:

Նախագահական համակարգի վերացումից հետո ՀՀ քաղաքական համակորգում միայն ՏԻՄ համակարգն է, որտեղ համայնքի ղեկավարը ստանում է առաջնային մանդատ, և այս համակարգում ինչ-որ արհեստական ձևափոխություներ կամ օրենքի մանիպուլյատիվ փոփոխություն միանշանակ կհանգեցնի համակարգի աշխատանքի բթացմանն ու պարալիզացմանը: Անընդունելի է, որ ընտրովի մարմինի վրա վերահսկողություն կատարի նշանակովի մամինը, քանի որ ժողովրդի ընտրած թեկնածուն միշտ չէ, որ լինում է օրվա իշխանությունների «սիրելին», այդ իսկ պատճառով մարզպետի հետ մեխանիկորեն առաջանում է լարված մթնոլորտ, ինչն իր հերթին հանգեցնում է հերթական ավելորդ քաղաքական ինտրիգներին, որը բնավ քաղաքացու շահերից չի բխում: Ներկայումս ստեղծվել է մի իրավիճակ, որ իշխանություններն իրենց առաջ հստակ նպատակ են դրել «անհնազանդ» համայնքապետերին պահել հսկողության տակ և համայնքներում հաստատել սեփական քաղաքական մոնոպոլ վերահսկողությունը:

Անդրանիկ Հարությունյան