Մեր ողբերգությունը, կամ՝ մասնատված պատմության հետևանքը

Հաճախ կարելի է հանդիպել վերլուծությունների, տեսական վեճերի, թե, ի վերջո, ո՞րն է պատճառը, որ Հայաստանում չի ձևավորվում մրցակցային քաղաքական միջավայր՝ լուսանցք մղելով անտագոնիզմն ու փոխադարձ ոչնչացման մոլուցքը։ Խնդիրը հատկապես ակտուալ դարձավ վերջին օրերին, երբ Ռոբերտ Քոչարյանի ու մյուսների գործով մեկնարկած դատավարությունը բացահայտեց, որ հեղափոխությունից հետո երկրում ոչ միայն բարիկադները չեն քանդվել, այլ նաև առաջացել են նորերը՝ սպառնալով հասարակական կոնսոլիդացիայի գաղափարին։

Մեր ողբերգությունների հիմքն այն է, որ այդպես էլ չունեցանք Երրորդ հանրապետության միասնական պատմություն՝ չնայած այն հանգամանքին, որ 1988-ի համազգային հուժկու շարժումը ստեղծել էր դրա բոլոր նախադրյալները։ Համազգային շարժման առաջին իշխանությունը անտագոնիստական հակումներ ցուցաբերեց դեռ 1995-96թթ. ընտրական գործընթացի ժամանակ, որովհետև ակնհայտ էր, որ այն հեշտ կամ կանխատեսելի հաղթանակ չի ապահովելու գործող իշխանության համար։ Արդյունքում՝ եղավ այն, ինչ գիտենք. իշխանության ճգնաժամը 1998-ին հանգեցրեց ներքին իշխանափոխության, որը լեգալ էր՝ ընթացակարգային առումով, ինչը, սակայն, չխանգարեց, որ առաջին նախագահի կողմնակիցներից շատերը համարեն, որ 1998-ին տեղի է ունեցել պալատական հեղաշրջում։ Այս մարդկանց համար հենց այդ տարեթվին էլ, ըստ էության, ավարտվում է Երրորդ հանրապետությունը։

Ռոբերտ Քոչարյանի անձի շուրջ երբեք չի եղել ընդգծված քաղաքական կամ հասարակական կոնսոլիդացիա։ Սակայն Քոչարյանի նախագահության տասնամյակը նրա կողմնակիցները համարում են «ոսկե դար»՝ ի տարբերություն ընդդիմախոսների արմատական հակառակ պնդումների։ Ավելորդ է ասել, որ այդ տասը տարիներին անաչառ հայացք նետող չկա, ու ոմանց համար Քոչարյանի պաշտոնավարման ավարտն «աշխարհի վերջն» էր, մյուսների համար՝ «աչքալուսանք»:

Նույնը վերաբերում է Սերժ Սարգսյանի նախագահության ժամանակաշրջանի գնահատմանը։ Նրա կողմնակիցների համար Հայաստանը «սևացավ» երրոդ նախագահի հրաժարականի օրը, իսկ հասարակության մեծամասնության համար՝ «ազատագրվեց»։ Իրականում՝ կոնտրաստային ու հակասական, անհանդուրժող ու փոխադարձ ոչնչացում ենթադրող այս գնահատականները հուշում են, որ մենք պետականության երեսուն տարիների ընթացքում չենք կարողացել ձևավորել մեր պետության միասնական պատմությունը, որը հատվածական չէ ու կարող է ունենալ լուսավոր էջեր ու վայրէջքներ, հաղթանակներ ու պարտություններ, ձեռքբերումներ ու սայթաքումներ։ Սա մեր պատմությունն է՝ բոլորինս, ու բոլորս ենք պատասխանատու դրա բոլոր դրվագների համար։

Թվում էր՝ թավշյա հեղափոխությունը լուծելու է պատմության ամբողջացման խնդիրը՝ սիրո ու համերաշխության իր կարգախոսներով, բարիկադներ ոչնչացնելու իր խոստումներով։ Սակայն շուտով հեղափոխության «թավիշը» իր տեղը զիջեց «մտրակին», ու պարզվեց, որ հեղափոխությունը «մեր թվարկության սկիզբն» է, որից առաջ չեն եղել Հանրապետություն ու պատմություն։ Ընդ որում՝ հեղափոխությունը դարձավ տոտալ մերժման ակտ, ու, ըստ էության, դրվել է ամեն ինչ ու ամեն բան վերանայելու, պատմությունը հատվածական ռևիզիայի ենթարկելու գործընթացի մեկնարկ։

Սա ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհ է, որը հասարակության մեջ խորացնելու է անտագոնիստական տրամադրությունները, ատելությունն ու անհանդուրժողականությունը դարձնելու է բազմաշերտ ու բազմահարթակ։ 

Ընդ որում՝ Հայաստանում պարարտ հող է առաջանում պատեհապաշտության, ատելության վրա կառուցվող պատեհապաշտության համար։ Մարդկանց համար ատելության խոսքը դարձել է ամենօրյա մշակույթ, վարքագծի անքակտելի մաս, ու երբ մի փոքր խորանում ես, պատճառն իսկապես ակնհայտ է դառնում, տեսանելի են դառնում ոմանց «սկզբունքայնության» մոտիվները։ Քաղաքական դիրքորոշում հաճախ ձևավորվում է ոչ թե սկզբունքների կամ արժեքների, այլ՝ եթե ոչ իրենց, ապա մի մերձավոր ազգականի համար պաշտոն ստանալու կամ այդ պաշտոնը հանկարծ չկորցնելու շարժառիթներով։ Հայաստանում հատկապես իշխանամետ կամ «Նիկոլից ավելի նիկոլական» «բերանները» հիմա, ցավոք, ոչ քիչ դեպքերում, բացվում կամ փակվում են հենց այդ մոտիվով ու դա սպանում է քաղաքական նոր մշակույթ ձևավորելու բոլոր հույսերը, մրցակցային միջավայր ձևավորելու ջանքերը։ Անցած տարի տեղի ունեցած թավշյա հեղափոխությունը տակավին չի ձևակերպել «նոր Հայաստանի» բովանդակությունը, երկրի զարգացման տեսլականը, փոխարենը զբաղված է պատմության ռևիզիայով, ինչի հետևանքը ամեն օր կառուցվող «բարիկադներն» են՝ որպես ատելության ու անհանդուրժողականության խորհրդանիշ։

ՍՈՒՐԵՆ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ