Ներ­կա փու­լում իրա­դար­ձու­թյուն­նե­րի վտան­գա­վոր զար­գա­ցում չի կան­խա­տես­վում

regnum.ru-ն գրում է, որ Նախիջևանում սկսվել է թուրք-ադրբեջանական համատեղ «Անխախտ եղբայրություն-2019» զորավարժությունների վերջին փուլը: Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարության մամուլի ծառայության տվյալներով, զորավարժություններին ներգրավվել է ավելի քան 5000 զինծառայող, ավելի քան 200 միավոր տանկ և այլ զրահատեխնիկա, տարբեր տրամաչափի 180 հրթիռային և հրետանային համակարգեր, 21 միավոր ինքնաթիռներ, ուղղաթիռներ, անօդաչու թռչող սարքեր և այլ տարբեր տեսակի ժամանակակից զինատեսակներ ու ռազմական տեխնիկա: Ակնհայտ է, որ վարժանքներին ներգրավված են առանձին բանակային ստորաբաժանումներ և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության տարբեր ուժային կառույցներ: Նպատակն է՝ մարտական գործողությունների համատեղ ծրագրերի շտաբային մշակումը, անձնակազմի պրոֆեսիոնալիզմի մակարդակի բարձրացումը և Ադրբեջանի ու Թուրքիայի ռազմական ստորաբաժանումների միջև համագործակցության հաստատումը՝ միասնական խնդիրների իրականացման հմտությունները զարգացնելու միջոցով: Այնուամենայնիվ, ներկայումս ընդգծվում է, որ «Անխախտ եղբայրություն -2019» համատեղ զորավարժությունների հիմնական նպատակն է մարտական հրաձգությունը: Ընդհանուր առմամբ՝ Նախիջևանի տարածքում նման զորավարժությունները անցկացվում են ոչ առաջին անգամ: Սակայն այս անգամ նրանք տեղավորվում են Ադրբեջանի կողմից իրականացվող մի շարք այլ զորավարժությունների համատեքստում: Միայն այս տարի սա թվով արդեն չորրորդ զորավարժությունն է: Երրորդը տեղի է ունեցել մայիսի 20-24-ին՝ սակայն միայն Ադրբեջանի ներքին տարածքում: Սա է հենց ներկա իրավիճակի հիմնական առանձնահատկությունը: Ներքին տարածքում իրականացվող զորավարժությունները, իհարկե, վերաբերում են միայն Հայաստանին, և հանդիսանում են ուժային ճանապարհով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության լուծման հնարավորությունների դրսևորում: Իսկ ի՞նչ նպատակ ունի և ո՞ւմ են ինչ-որ բան ցուցադրում զորավարժությունները Նախիջևանում, որը կտրված է Ադրբեջանից: Այս առումով որոշ ադրբեջանցի ռազմական փորձագետներ պնդում են, որ Հայաստանի հետ պատերազմի դեպքում Նախիջևանը հանդիսանում է այդ երկրի վրա հարձակման ամենահարմար բազան: Այնուամենայնիվ, հետագայում այդ գործողությունները կգնահատվեն որպես ագրեսիայի ակտ, որը վտանգավոր է՝ հաշվի առնելով այն, որ Հայաստանը ՀԱՊԿ անդամ պետություն է: Բաքվում և Անկարայում լավ գիտեն, որ Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև պայմանավորվածության համաձայն, Հայաստանում տեղակայված 102-րդ ռուսական ռազմակայանը, բացի Ռուսաստանի Դաշնության շահերը պաշտպանելու գործառույթներ իրականացնելուց, ապահովում է նաև Հայաստանի անվտանգությունը իր սահմանների ողջ շրջագծով: Հնարավոր չէ, որ Ադրբեջանը և դաշնակից Թուրքիան իրականում զարգացումների նման սցենար չկանխատեսեն: Հետևաբար, ստեղծված իրավիճակը այլ «ընթերցման» կարիք ունի: Ներկայումս Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև ընդհանուր սահման չկա: Ըստ 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրի 3-րդ կետի, Նախիջևանը ներառվել է Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմում որպես ինքնավար տարածք: Մասնավորապես, նշվում է. «Երկու կողմերը համաձայն են, որ այս պայմանագրի հավելվածում նշված սահմաններում Նախիջևանի շրջանը ինքնավար տարածք է Ադրբեջանի հովանու ներքո, պայմանով, որ Ադրբեջանը չի հանձնի այդ տարածքի կառավարումը որևէ երրորդ պետության»: Այս պայմանագիրը չեղյալ հայտարարված չէ: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանը մտադիր է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման ցանկացած տարբերակով Զանգեզուրի տարածքով կապ ունենալ Թուրքիայի և Նախիջևանի հետ: Ղարաբաղյան հարցը չի լուծվում, քանի որ այն վաղուց դադարել է տեղական նշանակություն ունենալ, դարձել է միջազգային և ունի իր միջնորդական առաքելությունը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևով, որն, ըստ էության, միջանկյալ է: Այսինքն, ղարաբաղյան ուղղությամբ Բաքվի գործողությունները արգելափակում է ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, իսկ Նախիջևանի ուղղությամբ՝ 1921 թվականի մարտի 16-ի Ռուսաստան-Թուրքիա համաձայնագրի դրույթները: Նման դասավորության խախտումը տարածաշրջանում կարող է բերել անկանխատեսելի արդյունքներով լուրջ ցնցումների: Պարադոքսն այն է, որ եթե Ադրբեջանը արդեն իսկ իր տարածքների 20 տոկոսից ավելիի վերահսկողությունն է կորցրել հայտնի պատճառներով, ապա ավելի ուշ Մերձավոր Արևելքում Թուրքիայի գործողությունները հանգեցրել են նրա դերի ու նշանակության արմատական փոփոխության: Միացյալ Նահանգները ներկայումս հաստատապես ապավինում է քրդերին, և ամեն ինչից երևում է, որ ամենաքիչը գնում են Թուրքիայի մասնատման ու դաշնայնացման: Այս դեպքում քրդերին թուրքերը կարող են ճնշել հյուսիսում՝ Նախիջևանում ռազմակայան ստեղծելու միջոցով: Կա նաև մի այլ պահ, որի մասին Բաքուն նախազգուշացնում է իր քաղաքագետների միջոցով՝ մատնանշելով այն իրական աշխարհաքաղաքական ռիսկերը, որոնք կապված են ԱՄՆ-ի նախագահ Դոնալդ Թրամփի՝ Իրանի ուղղությամբ տարվող քաղաքականության հետ: Նախիջևանում Թուրքիայի ակտիվ ռազմական ներկայության փաստը բացասական է ընկալվում Թեհրանի կողմից: Պատահական չէ, որ 2016 թվականի ապրիլ յան պատերազմի ժամանակ, ըստ ռուսական ռազմական փորձագետների, Իրանը պատրաստ էր ռազմական գործողությունների համատեքստում գործարկել Հայաստանի հետ համագործակցության համաձայնագիրը, որը նշանակում է, որ Իրանը կարող էր իրականացնել Նախիջևանի շրջափակում, որի գոյությունը ապահովվում է իր տարածքով: Դա կբերեր Նախիջևանի և Թուրքիայի միջև միջանցքի լայնացման, ինչը կհանգեցներ հակամարտության ծավալի աշխարհագրական ընդլայնման: Ո՞վ է, ըստ այս զորավարժությունների, պոտենցիալ հակառակորդը` Ռուսաստա՞նը, Հայաստա՞նը, թե՞ Իրանը: Ներկա փուլում իրադարձությունների վտանգավոր զարգացում չի կանխատեսվում: Անկարան այժմ ունի այլ աշխարհաքաղաքական առաջնահերթություններ՝ կապված Սիրիայի զինված հակամարտության լուծման հեռանկարների հետ, ինչը անհնար է առանց Ռուսաստանի և Իրանի հետ դաշինքի պահպանման: Դրա համար էլ Նախիջևանում Ադրբեջանի և Թուրքիայի համատեղ զորավարժությունները ընկալվում են խառը զգացումներով եթե հաշվի առնվի դրանց մոտիվացիոն հիմնավորումը:

Կամո Խաչիկյան