Այս քայ­լե­րը կաս­կա­ծի տակ են դնում նրա մտադ­րու­թյան ան­կեղ­ծու­թյու­նը

russian.eurasianet.org-ը «Հայաստան. անցումային արդարադատությունը որպես նախկին ռեժիմի մնացուկների դեմ պայքարի գործիք» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Հայաստանում անցումային արդարադատության սկզբունքը բոլորի շուրթերին է, բայց այն հարցը, թե ինչպես է դա իրականացվելու, մնում է բաց: Հայաստանում իշխանության քառորդդարյա ոչ ռացիոնալ կառավարման և պատասխանատվության բացակայության հետևանքների՝ նոր կառավարության կողմից հաղթահարման ֆոնին ակտիվորեն քննարկվում է միջազգային հեղինակավոր իրավունքի հայեցակարգը` անցումային արդարադատությունը: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը դատական համակարգի բարեփոխման իր տեսլականում կանոնավոր կերպով նշում է այդ տերմինը:

Անգամ մայիսի 24-ին խորհրդարանն անցկացրել է անցումային արդարադատության շրջանակների և կիրառելիության վերաբերյալ հանրային լսումներ: Անցումային արդարադատության կողմնակիցների կարծիքով, դա թույլ կտա սկսել զրոյից և դա այն հիմքն է, որով կարելի է կառուցել ավելի կատարյալ և օրինական իշխանական համակարգ և որը կարող է նաև ծառայել որպես ժողովրդավարական պետություն ձևավորելու անհրաժեշտ ինստիտուտների բարեփոխման գործիք:

Այս հարցը հատկապես սուր է Փաշինյանի և դատական համակարգի միջև վերջերս տեղի ունեցած բախումների ֆոնին, որի ժամանակ վարչապետը բարձրաստիճան դատավորներին անվանել է նախկին համակարգի արտադրանք: Սակայն Հայաստանում այս հայեցակարգի կիրառման մեթոդների և հնարավորությունների մասին հարցերը բաց են մնում: Իրականում հայեցակարգի սահմանները շատ են լղոզված: Միջազգային անցումային արդարադատության կենտրոնի (ICTJ) Նյու Յորքի հիմնադիր կազմակերպության ավագ փորձագետ Ռուբեն Կարանզան սկսել է համագործակցել Հայաստանի նոր իշխանությունների հետ նրանց իշխանության գալուց անմիջապես հետո:

Ըստ նրա, անցումային արդարադատությունը Հայաստանում «կարող է հիմք դնել իշխանությունների՝ հաշվետու լինելուն և ապահովել նրա գոյատևումը էյֆորիայի առաջնային էտապից հետո»: Սակայն հարցը, թե ինչպես են այդ նպատակները գործնականում կյանքի կոչվելու, բաց է մնում, քանի որ իշխանությունները դեռևս չեն քննարկել տվյալ ոլորտում որևէ կոնկրետ օրենքի նախագիծ: Ըստ իշխող կոալիցիայի պատգամավոր Մարիա Կարապետյանի, պատգամավորները պատրաստում են աշխատանքային փաստաթուղթ, որը կուղղորդի գործընթացը:

Անցումային արդարադատության կիրառման պոտենցիալ թիրախներից մեկը կարող է լինել 1990-ականների վիճելի քաղաքական իրադարձությունները: Ըստ Կարապետյանի, անհնար է վերանայել 1991 թվականից եղած բոլոր ընտրությունների քվեաթերթիկները՝ պարզելու համար՝ արդյոք ընտրություններն իսկապես կեղծվե՞լ են, սակայն գործընթացը կարող է կառուցվել որպես մի տեսակ «հիշողության հանձնաժողով»: Անցումային արդարադատությունը կարող է կիրառվել նաև այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են բանակում ոչ մարտական կորուստները (2010-ից մինչև 2016 թվականն ընկած ժամանակահատվածում զոհված 259 զինծառայողներ) և կառավարության կողմից գույքի անօրինական բռնագրավումը (առավել տպավորիչ օրինակ է Երևանի կենտրոնի հարյուրավոր բնակիչների արտաքսումը «Հյուսիսային պողոտա» ծրագրի շրջանակներում): 

Ինչպես նշում է Կարապետյանը, արդեն մեկ ոլորտ սահմանվել է, որին անցումային արդարադատությունը չի կպչի` անվտանգության ծառայությունների լ յուստրացիան: Ակնկալվում է, որ անցումային արդարադատության նախաձեռնությունը ղեկավարվելու է ոչ թե գործադիր իշխանության, այլ խորհրդարանի կողմից, քանի որ կառավարությունը առաջին հերթին նպատակաուղղված է նպաստավոր ներդրումային միջավայրի ապահովման և Փաշինյանի, այսպես կոչված, «տնտեսական հեղափոխության» իրականացմանը: Թեև Փաշինյանը չի մասնակցի անցումային արդարադատության համակարգի ձևավորմանը, բայց նա աջակցում է այդ գաղափարին:

Այնուամենայնիվ, նա անցումային արդարադատությունը ավելի նեղ է տեսնում` որպես ներկայիս դատական համակարգի բարեփոխման միջոց: Փաշինյանը կոչ է արել դատավորների վեթթինգ իրականացնել, որը անցումային արդարադատության համակարգերի ստանդարտ պրակտիկա է: Այս նախաձեռնությունը հավանաբար աջակցություն կստանա հանրության կողմից:

Բացի դրանից, դատական բարեփոխումները կարող են ազդել այլ հաստատությունների աշխատանքի վրա:

Սակայն Փաշինյանի կողմից արդարադատության համակարգին վերաբերող այս քայլերը կասկածի տակ են դնում նրա մտադրության անկեղծությունը: Քոչարյանի՝ կալանքից ազատվելուց հետո Փաշինյանը կոչ արեց իր կողմնակիցներին բողոքի ցույցեր անցկացնել դատարանների մոտ:

Շատերն այսպիսի գործողությունները գնահատել են որպես քաղաքական միջամտություն արդարադատության համակարգին: Իսկ վերջերս Սահմանադրական դատարանի նշանակված դատավորը, որը ներկայիս իշխանությունների հին քաղաքական դաշնակիցն է, խախտելով ընդհանուր ընդունված նորմերը, փորձում է դատարանի նախագահ դառնալ: Այնուամենայնիվ, վեթթինգի և անցումային արդարադատության որոշ կողմնակիցներ կարծում են, որ այս ուղղությամբ շատ քիչ բան է կատարվում: Ըստ Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի ղեկավար Արթուր Սաքունցի, «պետք է վեթթինգ իրականացնել բոլոր պետական մարմիններում՝ սկսած ոստիկանությունից, բանակից և ազգային անվտանգության ծառայությունից, վերջացրած դպրոցներով»:

«Բաց հասարակության հիմնադրամի» հայաստանյան գրասենյակի տնօրեն Լարիսա Մինասյանն էլ ասել է, որ հասարակական լսումները լավ սկիզբ են, սակայն դրանք պետք է ընդլայնվեն ինչպես մասշտաբային, այնպես էլ հանրության մասնակցությամբ: Ըստ նրա, «վերջին 15 տարիների ընթացքում վստահությունը ոչ միայն դատական համակարգի, այլ նաև բոլոր հաստատությունների նկատմամբ այնքան ցածր մակարդակի վրա է եղել, որ ցանկացած նման գործընթաց չի կարող վերականգնել հասարակական վստահությունը... եթե դա հիմնված չէ ժողովրդի իրազեկվածության և համաձայնության վրա»: Մինասյանը պնդում է, որ անցումային արդարադատությունը պետք է լինի համապարփակ և փոխհատուցի նախկին իշխանության ներքո մարդու իրավունքների բազմաթիվ խախտումները: Եվ դա անել, ըստ նրա, անհրաժեշտ է, քանի որ այն ամենը, ինչ կառուցված է փխրուն հիմքով, լինում է թերի:

Կամո Խաչիկյան