«Այդ դեպքում Սահ­մա­նադ­րու­թյան նեն­գա­փոխ­ման փոր­ձեր չեն կա­տար­վի»

Այսօր ՀՀ Սահմանադրության օրն է: 1995 թվականին ընդունված մայր օրենքը դարձավ անկախ Հայաստանի առաջին Սահմանադրությունը։ Տարիների ընթացքում երկու անգամ սահմանադրական փոփոխությունների հանրաքվե իրականացվեց: Ի՞նչ առաքելություն ունեցավ Սահմանադրությունն այս ամբողջ ընթացքում, ի՞նչ դեր ունի այսօր և արդյոք նոր փոփոխությունների կարիք կա՞: ԵՊՀ սահմանադրական իրավունքի ամբիոնի վարիչ Վարդան Այվազյանի հետ զրույցում անդրադարձել ենք վերոնշյալ հարցերին՝ դիտարկելով նաև մերօրյա իրականության մեջ առկա խնդիրները: Գալով ավելի վաղ ժամանակահատվածից ու խոսելով պետականության կերտման գործում Սահմանադրության առաքելության մասին՝ Վ . Այվազյանը հիշեց աշխարհի ամենաբարձր շենքը, որի կառուցումը հնարավոր չէր առանց ճարտարապետական նախագծի և կոնստրուկտուրային հաշվարկների:

«Տեսեք՝ մենք երկու տարբերակ ունենք. առաջին՝ ճարտարապետական նախագիծը կարող է լինել իդեալական, բայց կառուցողները՝ ապաշնորհ: Կարող է լինել նաև երկրորդ տարբերակը՝ ճարտարապետական նախագիծն այնքան էլ իդեալական չլինի, բայց կառուցողները այնքան խելամիտ ու կիրթ լինեն, որ այդ սխալները հընթացս ուղղելով՝ ունենան լավ կառույց: Սահմանադրության առաքելությունը հենց այս հիմքում է:

Սահմանադրությունն ընդհանրապես կոչված է կարգավորելու, ամրագրելու հավաքական գոյը՝ հասարակական կյանքը: Հասարակական կյանքն ինքնանպատակ չի կարգավորվում, այն հստակ առաքելություն է, ինչը ենթադրում է հասարակության յուրաքանչյուր անդամի երջանիկ լինելու իրավունքի ապահովումը»,«Փաստի» հետ զրույցում նշեց Վ. Այվազյանը:

Նրա խոսքով, ցավոք, Հայաստանում չդրսևորվեց կառուցման լավագույն տարբերակը: «Թեպետ Սահմանադրությունն իդեալական չէր, բայց, բոլոր դեպքերում, եթե պետության շինարարները շատ գրագետ ու կիրթ լինեին, համենայն դեպս, այդ Սահմանադրության պայմաններում էլ էր հնարավոր լավ ու հզոր պետություն կերտել: Ցավոք, մենք այսօր ոչ կոմպետենտ լինելու հետևանքներն ենք «վայելում»: Բացի այդ, պետության այսօրվա կերտողները ևս աչքի չեն ընկնում իրենց պրոֆեսիոնալ պատրաստվածությամբ և, ըստ էության, այս պարագայում նույնպես չունենք պետության որակյալ զարգացման համար անհրաժեշտ չափանիշները»,-նշեց նա:

Խոսելով Սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտության մասին, դիտարկելով այն պնդումները, թե առանց այդ փոփոխությունների հնարավոր չէ զարգացում ապահովել՝ Վարդան Այվազյանը նկատում է. «Սահմանադրությունը կարգավորում է հասարակություն-պետություն, մարդ-հասարակություն, մարդ-պետություն փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև տնտեսական, քաղաքական, հոգևոր և մշակութային համակարգերը: Նշված բոլոր համակարգերը փոխկապակցված են այնպես, ինչպես հոսքագիծը: Եթե հոսքագծի մեջ գեթ մի դետալ չաշխատեց կամ անսարք եղավ՝ ամբողջ աշխատանքը խափանվելու է:

: Հիմա Սահմանադրությունը դիտարկենք որպես այդ հոսքագծի նախագիծ, իսկ պետությունը՝ հոսքագիծ, որտեղ պետք է մտնի խնդիրը ու այնտեղից լուծված դուրս գա: Բայց որպեսզի հիմնախնդիրը մտնի ու լուծված դուրս գա, որևէ բաց չպետք է լինի: Տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական, հոգևոր, մշակութային և ազգային ինքնանույնականացման համակարգերը պետք է ներդաշնակ լինեն՝ որևէ շեղում չպետք է լինի:

Եթե գեթ մի համակարգում շեղում եղավ՝ այն շղթայական ռեակցիայով ազդելու է մյուսների վրա, և մենք դրական արդյունք չենք ունենա: Այդ առումով օրինակ է նաև իշխանության երեք ճյուղերի տարանջատումը: Օրինակ՝ երբ քարկոծվում է դատական համակարգը, արդյոք կա՞ այն Ազգային ժողովը, որն անհրաժեշտ է պետականության համար:

Այս ԱԺ-ն բարոյական իրավունք չունի խոսել գործող դատական համակարգը վեթթինգի և այլնի ենթարկելու մասին՝ հաշվի առնելով նաև այն կրթական ցենզը, որն առկա է այնտեղ: Այսինքն, չի կարող լինել վատ Ազգային ժողով և լավ դատական համակարգ կամ հակառակը: «Հոսքագծի» բոլոր բաղադրիչները համարժեք պետք է լինեն, հակառակ դեպքում՝ ցանկացած գործընթաց անարդյունք է լինելու»:

Վարդան Այվազյանն այս փուլում սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտություն է տեսնում: «Այսօր միանշանակ կա սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտություն: Սահմանադրությունը փոփոխությունների առումով կարող է երկու նպատակ հետապնդել. առաջին նպատակը կարող է բարեկարգումը լինել, երկրորդը՝ ապահովել իշխանության հարմարավետությունը և իշխանության փոխանցումը: 

Նախկինում բոլոր փոփոխությունները միտված են եղել երկրորդ նպատակին: Այս փուլում այնպիսի փոփոխություններ պետք է կյանքի կոչել, որ դրանք բարձրացնեն արդյունավետությունը, այլ ոչ թե միտված լինեն իշխանության հարմարավետությանը: Նախկինում իշխանությունը պահելու համար այս Սահմանադրությունը հարմարավետ էր: Այդուհանդերձ, երբ այսօրվա իշխանությունը չունի ծրագիր, թե ի՞նչ պետություն է կառուցում, չունի նաև սոցիալական, տնտեսական, հոգևոր մշակութային ոլորտները բարձր մակարդակի հասցնելու ծրագրեր, մնում է փոփոխություններից զերծ մնալու միջոցով ապահովել սեփական գոյության հարմարավետությունը»,-ընդգծեց նա:

Դիտարկելով Սահմանադրության նկատմամբ ունեցած ընկալումները, Վ. Այվազյանը այսօրվա առումով խնդիր առանձնացրեց. «Այսօր Սահմանադրության նկատմամբ հարգանքի խնդիր կա: Պատճառն այն է, որ չենք հասկանում Սահմանադրության արժեքն ու իմաստը: Սա է նաև պատճառը, որ Սահմանադրության օրը մեզ մոտ ազգային խանդավառություն չի առաջացնում: Բայց Սահմանադրությունն իր կարևորությամբ բացարձակապես չի զիջում այնպիսի հայտնագործությունների, որոնք մարդկանց կյանքն իրապես փոխել են: Պարզապես Սահմանադրության՝ որպես արժեքի ընկալումը չկա:

Դրա համար մարդիկ անտարբեր են: Մեր խնդիրն այն է, որ հասարակության մեջ համարժեք ընկալում լինի Սահմանադրության կարևորության, էության և բովանդակության վերաբերյալ: Պետական ծրագրով պետք է ներդրվի սահմանադրական արժեքների ընկալման և միատեսակ դավանելու խնդիրը: Սա ներդաշնակության կբերի: Երբ սահմանադրական արժեքների միատիպ ընկալումը լինի, չեն լինի տարաբնույթ մեկնաբանություններ և և Սահմանադրության նենգափոխման փորձեր չեն կատարվի»:

ԱՆՆԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ