Հա­յաս­տա­նում «հե­ղա­փո­խու­թյան» փաս­տը դեռ պետք է ապա­ցու­ցել

regnum.ru-ն «Փաշինյանը հավակնում է դառնալ համայն հայության առաջնորդ» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Երևանում դեսպանների և երկրի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ղեկավարների հավաքի ժամանակ մի շարք նկատառումներ է ներկայացրել, որոնք հետաքրքրություն են ներկայացնում թեկուզ միայն այն պատճառով, որ դրանց քաղաքական գաղտնազերծումը թույլ է տալիս հասկանալ, թե Փաշինյանը ինչպիսին է տեսնում քաղաքական գործընթացը, ինչպես է ծրագրում իրականացնել տարբեր ուժերի միավորման և համախմբման գործառույթները, ինչպես է փորձում սահմանել պետական և հասարակական հաստատությունների գործունեության ուղղությունները և ինչպես է նախանշում երկրում իր կողմից իրականացվող բարեփոխումների ընթացքի առանձնահատկությունները:

Սկզբից փորձենք հասկանալ առաջին նկատառումը, որը կարծես թե հենց հիմնականն է: Ըստ Փաշինյանի, «կա փոքր ազգի և փոքր ժողովրդի ընկալման բարդույթ, ընդ որում, այդ բարդույթը կարող է արտացոլվել գործունեության բոլոր ոլորտներում և անգամ արտաքին քաղաքականության մեջ», որին էլ ինքը ականատես է եղել որպես վարչապետ կատարած այցերի ընթացքում»:

Փաստացի Փաշինյանը կրկնում է Վրաստանի նախկին նախագահ Սահակաշվիլու այն խոսքերը, որոնք վերջինս արտահայտել է բրիտանական Institute for War and Peace Reporting-ին վերջերս տված հարցազրույցում, երբ նա պատմել է արևմտյան առաջնորդների հետ շփման իր սեփական փորձի մասին:

Ըստ Սահակաշվիլու, սկզբում ինքը Արևմուտքը տեսնում էր իդեալիստական լույսի ներքո և մտածում, որ Արևմուտքը ևս առաջնորդվում է նույն արժեքներով, ինչպես և ինքը, և դրա առանձնահատկությունն է օրենքի գերակայության վրա հիմնված ժողովրդավարական հասարակությունը:

Ինչպես ասել է Հենրի Քիսինջերը, «Սահակաշվիլին նման էր թույլ խաղացողի, որը պոկեր խաղալու համար նստում էր ուժեղ խաղացողների հետ նույն սեղանին՝ առանց որևէ խաղաթուղթ ձեռքին ունենալու»:

Ըստ Սահակաշվիլու, «երբ մի փոքր երկիր նստում է մեծերի հետ սեղանի շուրջ և սկսում է ինչպես հավասարի հետ խոսել, ապա միշտ չէ, որ դա գնահատվում է, քանի որ վերջիններս համարում են, որ դիմացինը փորձում է իր գլխից բարձր ցատկել»: Սահակաշվիլին պատմել է, որ հիմա ինքը դա հասկացել է:

Սա իրականում նորություն չէ, դա, այսպես կոչված, փոքր երկրների ֆենոմենն է, որը, չնայած տարբեր երկրների դեպքում տարբերություններ ունի, բայց ունի մեկ մեծ ընդհանուր խնդիր՝ նրանք փոքր են և ուժով չեն կարող պաշտպանել իրենց ազգային շահերը խոշոր երկրներից: Ինչպես ասում էր հին հույն պատմիչ Ֆուքիդիդեսը, «ուժեղը անում է այն, ինչ կարող է անել, իսկ թույլը ընդունում է այն, ինչի հետ ստիպված է հաշտվել»: 

Այնուամենայնիվ, Փաշինյանը առաջարկում է մի ռազմավարություն, որը, նրա կարծիքով, թույլ կտա Հայաստանին գոյատևել: Այսպես նախանշվում է երկրորդ նկատառումը: Փաշինյանը կոչ է անում բառացի իմաստով ճանաչել, այսպես ասած, «թավշյա հեղափոխությունը» որպես «համաշխարհային իրադարձություն»:

Ըստ նրա, «աշխարհում երկրի հեղինակությունը բարձրացնելու համար Հայաստանի դեսպանությունները և դիվանագիտական ներկայացուցչությունները պետք է օգտագործեին այս փաստը»:

Այս պատգամը ևս լավ ուսումնասիրված և շարադրված է քաղաքագիտության դասագրքերում: Որոշակի պայմաններում փոքր պետությունը փորձում է օգտագործել «ժողովրդավարությունը» որպես ազգային ինքնիշխանության ապահովման կարևոր գործիքներից մեկը:

Բայց խնդիրն այն է, որ Հայաստանում «հեղափոխության» փաստը դեռ պետք է ապացուցել, քանի որ ակնառու բոլոր տվյալներով նկատելի է, որ միայն իշխանափոխություն է եղել: Արտաքին աշխարհի կողմից ընկալման առումով ինչոր տեղ, իհարկե, կարելի կլիներ վիճարկել հեղափոխության փաստը, եթե Փաշինյանը փոխեր երկրի արտաքին քաղաքականությունը:

Բայց Երևանը շարունակում է հավատարիմ մնալ իր նախկին արտաքին պարտավորություններին և ինտեգրացիոն միություններին` ՀԱՊԿ-ին և ԵԱՏՄ-ին: Փաշինյանն ասել է, որ «արտաքին քաղաքականության մեջ հակադարձումներ չեն լինի, չնայած դա չի նշանակում, որ արտաքին քաղաքականության մեջ ոչինչ չի փոխվել»:

Հավանաբար, փոխվել է, կամ պետք է փոխվի՝ հաշվի առնելով նրա հնչեցրած կոչը՝ «երկրի շահերի հստակ դիրքորոշմամբ և համապատասխանությամբ» այնպես «մանևրել», որ «բուռն հոսքի մեջ չլինի սայթաքում»: Հայաստանի համար այստեղ վտանգն այն է, որ մանևրելով ուժային կենտրոնների միջև՝ վտանգ է առաջանում, որ նրանցից մեկի համար կարող է դառնալ օտար, իսկ մյուսի համար՝ «ոչ յուրային»:

Ամեն դեպքում «թավշյա հեղափոխության» ընկալումը, ինչպես Փաշինյանն է ներկայացնում, և՛ Ռուսաստանում, և՛ Արևմուտքում ակնհայտորեն այլ կերպ են ընդունում: Վերջապես Փաշինյանն ասել է, որ «դեսպանները պետք է ներկայացնեն ամբողջ հայությանը», այլ «ոչ թե որոշակի քաղաքական ուժ, էլիտա կամ նույնիսկ պետություն»:

Բայց դրա համար աշխարհի հայությունը նախ պետք է Փաշինյանին ճանաչի առաջնորդ: Իսկ դա դեռևս չկա: Նա ընկալվում է ընդամենը որպես Հայաստանի երրորդ հանրապետության ղեկավարներից մեկը, իսկ այդ հանրապետությունը ձևավորվել է, այսպես կոչված, «ռուսահայաստանի» տարածքում, իսկ արևմտահայ սփյուռքը Օսմանյան կայսրության հպատակների սերունդն է:

Նրանց կողմից անգամ վերջերս քայլեր են ձեռնարկվել արտասահմանյան երկրներից մեկում, այսպես կոչված, արտաքսման պայմաններում Արևմտյան Հայաստանի խորհրդարան և կառավարություն ստեղծել:

Ի դեպ, Թուրքիան դա հստակ գիտակցում է, երբ փորձում է քաղաքական երկխոսություն սկսել «իրենց հայերի» հետ: Արևմտահայերը Առաջին հանրապետությունը չեն համարել Հայաստան և հաճախ այն անվանել են Երևանի Հանրապետություն՝ հայտարարելով, որ Հայաստանի պատմական հիմքը գտնվում է «էրգրում»:

Ավելին, ժամանակակից Հայաստանը տարածքով Առաջին Հայկական հանրապետության կեսի չափ է և դե յուրե նրա իրավահաջորդը չէ, և արևմտահայերի ներկայացուցչական մարմինների կողմից ոչ ոք նրան իրավունք չի տվել ներկայացնել իրենց շահերը:

Տեսականորեն հնարավոր է Հայաստանի և Սփյուռքի միջև հարաբերությունների նոր մակարդակի բարձրացում: Բայց դա չի լինի, քանի դեռ Փաշինյանը փորձում է Հայաստան- Սփյուռք - Լեռնային Ղարաբաղ ձևաչափով, հայտարարելով Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի միավորման անհրաժեշտության մասին, ճնշում գործադրել Ստեփանակերտի վրա, քանի որ դա կապված է հայտնի խնդիրների լուծման վտանգների հետ, այդ թվում` Ստեփանակերտի կարգավիճակի մասով: 

Այնպես որ, ստացվում է, որ իրականում հայերը մինչ այժմ համախմբված են միայն ազգովի, բայց իրականում գտնվում են իրենց համար շատ թույլ քաղաքական դաշտում: Պարզ է նաև, որ միայն ուժեղ Հայաստանի պայմաններում Սփյուռքը կդադարի ընկալվել այլ երկրների կառավարությունների կողմից՝ որպես իրենց երկրում պատերազմից և սովից ապաստանածներ:

Վտանգն այն է, որ ուժերի իրական հարաբերակցության օբյեկտիվ ընկալումից հրաժարվելու դեպքում «Փաշինյանի դարաշրջանի Հայաստանը» կարող է անդառնալի սխալներ թույլ տալ:

Կամո Խաչիկյան