Պղինձ՝ ավելի քան հինգ հազար տարվա պատմություն

Պղնձի պատմությունը հասնում է մինչև հնագույն ժամանակներ՝ ընդհուպ ավելի քան 5 հազարամյակ: Հենց այդ ժամանակ են մարդիկ սկսել այդ մետաղն օգտագործել իրենց կենսագործունեության մեջ: Այս իրադարձությունը մեծ դեր է ունեցել մարդկության պատմության մեջ և հանգեցրել է մարդկության զարգացման ցատկի: 

Պղինձն է եղել մարդու կողմից մշակվող առաջին մետաղը: 

Մարդիկ որպես զենք և գործիքներ օգտագործելու համար պիտանի քարեր որոնելիս ուշադրություն են դարձրել ինչ-որ նյութի մոխրագույն-կանաչ և կարմիր-կանաչ կտորների վրա: 

Այդպիսի տեսք ունեն պղնձի բնական կտորները: Նման գտածոներ լինում են գետերի ժայռոտ ափերին: 

Այդ ժամանակ մարդկանց հասանելի է եղել միայն կարմիր պղնձի հանքաքարը (կուպրիտ և պղնձե պիրիտը: 

Սկզբում այդ բնական հանածոներն օգտագործվել են կա՛մ հենց այն տեսքով, ինչպես գտնվել են, կա՛մ էլ նվազագույն մշակումից հետո: Սակայն շատ արագ հնագույն մարդիկ նկատել են, որ քարե մուրճով ծեծելով՝ պղինձը կարող է զգալիորեն բարձրացնել կարծրությունը և ձևափոխվելով՝ հարմարավետ աշխատանքային գործիքներ պատրաստել: 

Այդպես ծնվել է ցուրտ կոփման նախատիպը: Մի փոքր ուշ հայտնաբերվել է պղնձի հալեցման գաղտնիքը, երբ նկատել են, որ կրակի մեջ ընկած մետաղը հալվում է, ապա սառելիս ընդունում անհրաժեշտ ձևը: 

Պղնձից պարզ գործիքներ ստանալու և զենքի ձուլման համար սկսել են օգտագործել մարդու կողմից ստեղծված պարզունակ կաղապարներ: 

Պղնձից նաև զարդեր են ձուլել: Մետաղի հետ մարդու այս առաջին առնչության փորձերը դարձել են ապագա մետաղաձուլական արդյունաբերության նախատիպերը: 

Պղնձի պատմությունը շարունակվել է մարդկության զարգացմանը զուգընթաց: 

Ժամանակի ընթացքում պղնձի ձուլման գործընթացներն ավելի են բարդացել: 

Ձուլման համար սկսել են օգտագործել հատուկ վառարաններ, ինչը թույլ է տվել հասնել հալեցման բարձր ջերմաստիճանների: 

Իր հատկություններով պղինձը պատկանում է փափուկ մետաղների շարքին, դրա կարծրությունը շատ ավելի քիչ է, քան շատ այլ մետաղների: 

Բայց այն ունի մի կարևոր դրական որակ՝ պղինձը պլաստիկ է, հեշտությամբ ճկվում է և լավ սրվում: 

Այս ամենն էլ կանխորոշել է մարդկանց մեծ հետաքրքրությունը պղնձի նկատմամբ, ինչը և լայն տարածման է բերել այս մետաղի օգտագործումը: 

Ժամանակի ընթացքում պղնձի բնական ձուլակտորների համար իսկական որս է սկսվել: Պարզվում է՝ պղնձի ձուլակտոր գտնելն այնքան էլ հեշտ չէ: 

Այն տարածքներում, որտեղ հայտնաբերվել են պղնձի հանքավայրեր, կազմակերպվել է դրա արդյունահանումը, կառուցվել են հանքեր և հանքահորեր: 

Նույնիսկ հին ժամանակներում պղնձի արդյունահանումը իրականացվել է մեծ մասշտաբներով, ինչը պայմանավորված է եղել այդ մետաղի մեծ պահանջարկով: 

Օրինակ՝ պղնձի որոշ հանքերում այն արդյունահանել են 100 մետր խորությունից, անգամ հանքավայրից մի քանի կիլոմետր հեռավորությունից: Այդ ժամանակվա հանքափորները ևս կանգնած են եղել ժամանակակից հանքափորներին հուզող խնդիրների առաջ: 

Անհրաժեշտ էր ամրացնել հանքի թունելի առաստաղը, օդափոխել և լուսավորել թունելները, լուծել հանքաքարի բարձրացման հետ կապված խնդիրները և այլն: Սովորաբար հենց հանքի մոտ կավից պատրաստված հաստ պատերով վառարաններում իրականացվել է նաև հանքաքարի ձուլումը և մաքուր պղնձի ստացումը: 

Նշենք, որ նման հանքեր և ձուլարաններ բազմաթիվ են եղել Հայաստանի տարածքում: 

Օրինակ՝ Նոյեմբերյանի տարածքում ներկայումս էլ պահպանվել են հանքերի հորիզոնական թունելները, և մնացել են ձուլարաններում անտառանյութը որպես վառելիք օգտագործելու հետևանքով հատված անտառների տեղն առաջացած բացատները:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Past.am-ը