Փողոցային լապտերներ. մոմից, ձեթից, կերոսինից մինչև էլեկտրականություն

Մարդիկ փորձել են լուսավորել փողոցները դեռևս 15-րդ դարի սկզբներից: Լոնդոնի քաղաքապետ Հենրի Բարտոնը առաջինն էր, որ 1417 թվականին իրականացրել է այդ գործը: 

Նրա հրամանով ձմռանը բրիտանական մայրաքաղաքի փողոցներում լապտերներ են հայտնվել, որոնք օգնել են մարդկանց գիշերները կողմնորոշվել անթափանց խավարում: Որոշ ժամանակ անց ֆրանսիացիները ևս փորձել են լուսավորել իրենց քաղաքների փողոցները: 

16-րդ դարի սկզբին Փարիզի փողոցները լուսավորելու համար բնակիչներից պահանջվել է լուսամուտի գոգերին վառվող լապտերներ դնել, իսկ 1667 թվականին թագավոր Լյուդովիկոս 14-րդը հրամայել է ստեղծել փողոցային լուսավորություն: 

Արդյունքում Փարիզի փողոցները լուսավորվել են բազմաթիվ լապտերներով, իսկ Լյուդովիկոս 14-րդի իշխանությունը ստացել է «պայծառ» անվանումը: Լապտերների պատմության մեջ առաջին անգամ որպես լույսի աղբյուր օգտագործվել են մոմեր, ուստի լուսավորությունը անբավարար է եղել: 

1669 թվականին հոլանդացի Յան վան Դեր Հեյդենը հայտնագործել է փողոցային լապտեր, որտեղ, որպես լուսատու, այրվում էր ձեթով թրջած բամբակը: 

Ձեթի և մոմե լապտերներից բացի ժամանակի ընթացքում սկսել է կիրառվել կերոսինը, որը թույլ է տվել մի փոքր ավելացնել պայծառությունը, բայց դա ևս բավարար չի եղել: 

19րդ դարի սկզբին սկսել են օգտագործել գազային լապտերներ, ինչը զգալիորեն բարելավել է լուսավորության որակը: Լապտերների մեջ բնական գազ օգտագործելու գաղափարը պատկանում է անգլիացի գյուտարար Ուիլ յամ Մերդոկին: 

Այն ժամանակ քչերն են լուրջ ընդունել Մերդոկի գյուտը: 

Ոմանք նույնիսկ նրան համարել են խենթ, բայց նա կարողացել է ապացուցել, որ գազային լապտերը բավականին առավելություններ ունի: 

Պատմության մեջ առաջին գազային լապտերները հայտնվել են 1807-ին Պելլ-Մելլ քաղաքում, նույն տարում գազային լապտերներ են հայտնվել Լոնդոնում:

 Դրանից հետո շատ արագորեն եվրոպական գրեթե բոլոր պետությունների մայրաքաղաքներն անցել են նման տիպի լուսավորության: Ռուսաստանում փողոցային լուսավորությունը հայտնվել է Պետրոս Մեծի շնորհիվ: 

1706 թվականին կայսրը, նշելով իր հաղթանակը շվեդների նկատմամբ Կալիշեի մերձակայքում, հրամայել է լապտերներ կախել Պետրոպավլովսկյան ամրոցի շուրջ գտնվող տների ճակատներին, իսկ տասներկու տարի անց լապտերները լուսավորել են Սանկտ Պետերբուրգի փողոցները: 

Մոսկվայի փողոցները լուսավորվել են կայսրուհի Աննա Իոանովնայի նախաձեռնությամբ: Փողոցային լուսավորության հարցում շրջադարձային է եղել էլեկտրական լուսավորության գյուտը: Ամերիկացի գյուտարար Թոմաս Էդիսոնը ստեղծել է շիկացման լամպը, որը բավականին լավ լույս է տալիս և արտադրության համար էլ էժան է: 

Պարզ է, որ վաղ թե ուշ այդ շիկացման լամպերը պետք է փոխարինեին գազային լապտերներին, որը և իրականացվել է: Մինչև 20-րդ դարի սկզբները Երևան քաղաքի փողոցների լուսավորումը կատարվել է նավթային լապտերներով: 

1870-ական թվականներին լուսավորության հարցերը տնօրինել են քաղաքային իշխանությունները: 1878 թվականին Երևան քաղաքի փողոցներում 74 նավթային լապտեր է եղել, իսկ 1913 թվականին՝ արդեն 228-ը: 

1907 թվականին «Ամպեր» ընկերության էլեկտրակայանի շահագործման հետ կապված՝ քաղաքի կենտրոնական մասերում գտնվող նավթային լապտերների մեծ մասը փոխարինվել է էլեկտրական լապտերներով: 

Չնայած էլեկտրակայանի առկայությանը, նավթային լապտերները շարունակել են գոյություն ունենալ մինչև 1920-ական թվականները, իսկ Երևանի արտաքին լուսավորության ընդհանուր ցանցը շահագործման է հանձնվել միայն 1954 թվականին, ընդ որում՝ այդ ցանցը Խորհրդային Միությունում լավագույններից մեկն է եղել:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Past.am-ը