Նետուաղեղի «իրավահաջորդը»՝ արբալետ

Արբալետը կամ աղեղնազենը, ինչպես անվանում են այն հայերեն, նետի տեղադրման փորվածքով փայտյա խզակոթ է՝ ժամանակակից հրացանների նման, որին ամրացված է ուժեղ առաձգական աղեղ:

 Արբալետից կրակում են կարճ նետերով, որոնք սովորաբար պատրաստված են լինում մետաղական լարերից: Նետի տեղադրման փորվածքը ունենում է ուղղորդիչ, որտեղ էլ նետը տեղադրվում է արձակելուց առաջ: 

Բացի այդ, արբալետը պարտադիր ունենում է աղեղի լարման և կրակոցի ձգանային մեխանիզմներ: Արբալետը հազարամյակների պատմություն ունի: Սա իրականում շատ հին զենք է, սակայն, իհարկե, այնքան հին չէ, ինչքան նետն ու աղեղը: 

Իրականում արբալետը նետուաղեղի զարգացման տարբերակներից մեկն է: Հին տարեգրություններում դրանց մասին առաջին հիշատակությունները թվագրվում են մ.թ.ա. 5-րդ դարով: 

Հին չինացի մտածող Սուն-Ցզին է թողել առաջին հիշատակությունը արբալետի մասին: 

Բացի այդ, չինացի հնագետները պեղումների ժամանակ մինչ այժմ էլ գտնում են արբալետի որոշ կառուցվածքային տարրեր, ինչը վկայում է դրանց պատրաստման համար օգտագործված նյութերի բարձր որակի մասին: Միևնույն ժամանակ, Հին Հունաստանի բնակիչները ևս նման զենք են պատրաստել: Ամենապարզ արբալետները օգտագործել են նաև հին հռոմեացիները: 

Հռոմում դրանց մի քանի տեսակ կար, օրինակ՝ «մենուբալլիստ», «արկուբալլիստ»: Այնուամենայնիվ, մարդկության պատմության մի որոշակի փուլում արբալետները որոշակիորեն մոռացվել են, չեն պատրաստվել և չեն օգտագործվել պատերազմների ժամանակ: Այս զենքի զարգացման երկրորդ փուլը սկսվել է 12-րդ դարում: 

Հենց այդ ժամանակաշրջանում է, որ Եվրոպայում բռնկվել են մի շարք պատերազմներ: Արբալետի առավելությունը սովորական նետուաղեղի նկատմամբ այն է, որ ավելի ծանր նետը թռիչքի ավելի մեծ արագություն է ստանում, ավելի դիպուկ է խոցում և, որպես արդյունք, ավելի մեծ արդյունավետություն է ցուցաբերում ճակատամարտում: 

Բանն այն է, որ արբալետի լարման մեխանիզմը հնարավորություն է տալիս հասնել աղեղի առավել լարման աստիճանի և, մշտապես լարված վիճակում պահելով, այն օգտագործել անհրաժեշտ վայրկյանին, ինչը սովորական աղեղի դեպքում անհնար է իրականացնել: 

Բացի դա, արբալետի մինչև 400 գրամ կշիռ ունեցող մետաղական ծանր նետը, մեծ արագությամբ արձակվելով, ունակ է խոցել զրահավորված հակառակորդին, որը սովորական նետով հնարավոր չէ: Պետք է հաշվի առնել նաև այն, որ այդ զենքի ուղղորդիչի շնորհիվ մեծապես աճում է արձակված նետի դիպուկությունը: Այնուամենայնիվ, արբալետը մի շատ մեծ թերություն ունի: 

Դրա լարման գործընթացը բավականին դժվար ու ժամանակատար է, որն էլ կարող է զինվորի կյանք արժենալ: Ամենապարզ արբալետը լարվում է միայն հրաձիգի մկանային ուժի օգնությամբ. արբալետը հենվում է գետնին, և աղեղի լարը մինչև վերջ քաշվում է: 

Միայն 19-րդ դարում են հայտնվել ավելի բարդ արբալետներ, որոնք հնարավորություն են տվել բարձրացնել այդ զենքի արագությունը: 

Սակայն միջնադարյան զինվորները կարող էին միայն երազել այդպիսի արբալետների մասին, քանի որ դրանք շատ թանկ էին: Տեխնոլոգիական առաջընթացին զուգընթաց՝ արբալետները արդիականացվել են և բարդացել: 

Դրանք հագեցել են այնպիսի լրացուցիչ մեխանիզմներով, որոնք հնարավորություն են տվել նետաձիգին մկանային ուժի օգտագործումը նվազեցնել, զենքը ավելի դիպուկ դարձնել՝ որպես ուղղորդիչներ օգտագործելով խողովակներ (ժամանակակից հրազենային զենքերի փողերի նախատիպեր): 

Հենց այդպես էլ առաջացել է «արկեբուզան»՝ արբալետ, որը մետաղական գնդիկներ՝ փամփուշտներ է կրակում:

 Ներկայումս շատ հեշտ է արբալետ գնել գրեթե ցանկացած որսորդական կամ սպորտային խանութում: 

Օգտագործելով ժամանակակից նյութեր և նոր տեխնոլոգիաներ՝ արտադրողները հասել են արբալետի առավելագույն հզորության և հուսալիության: 

Այդ զենքի զարգացումը շարունակվում է նաև հիմա: Սակայն արբալետների կիրառման շրջանակն այսօր չափազանց նեղ է: Սովորաբար դա սպորտն է, չնայած այն դեռ ծառայում է նաև զինվորականներին: 

Աշխարհի առաջատար երկրների հատուկ ստորաբաժանումները արբալետ օգտագործում են թշնամուն անաղմուկ վերացնելու և խոչընդոտները հաղթահարելու համար: