Ե՞րբ է ձեռ­նար­կա­տի­րա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը հա­մար­վում ապօ­րի­նի

«Փաստ» օրաթերթը շարունակում է ներկայացնել «Ճանաչեք և պաշտպանեք ձեր իրավունքները» խորագիրը: Շատ են դեպքերը, երբ քաղաքացիները չեն կարողանում պաշտպանել իրենց իրավունքները, քանի որ իրազեկված չեն, իսկ երբեմն էլ որոշ պետական հիմնարկներ էլ ավելի են շփոթեցնում նրանց: 

Օրաթերթը, համագործակցելով իրավաբանների հետ, հանրային իրազեկման արշավ է կազմակերպում, որը կօգնի մեր քաղաքացիներին իմանալ և պաշտպանել իրենց իրավունքները: 

Հարց.- Ո՞րն է համարվում ձեռնարկատիրական գործունեություն, և ի՞նչ պատասխանատվություն է նախատեսվում ապօրինի ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվելու համար:

 Հարցին պատասխանում է իրավաբան Անի Ճաղարյանը: 

- Համաձայն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի, ձեռնարկատիրական գործունեություն է համարվում անձի ինքնուրույն, իր ռիսկով իրականացվող գործունեությունը, որի հիմնական նպատակը գույք օգտագործելուց, ապրանքներ վաճառելուց, աշխատանքներ կատարելուց կամ ծառայություններ մատուցելուց շահույթ ստանալն է: 

Այսպիսի ձևակերպումը, սակայն, դեռևս լիարժեք չէ ու թույլ չի տալիս ճիշտ գնահատել՝ արդյոք անձը զբաղվո՞ւմ է ձեռնարկատիրական գործունեությամբ, թե՞ ոչ։ 

Վճռաբեկ դատարանն իր նախադեպային որոշումներից մեկում անդրադարձել է այս հարցին։ Որոշման մեջ դատարանը նշել է, որ քաղաքացու կողմից իրականացվող գործունեության ձեռնարկատիրական լինելը որոշելիս անհրաժեշտ է օրենքով սահմանված պարտադիր հատկանիշների առկայությունը որոշել հետևյալ հանգամանքները բացահայտելուց հետո. 

-արդյո՞ք գործունեությունն իրականացվել է անձի նախաձեռնությամբ և կամքով, -արդյո՞ք գործունեությունը կրում է պարբերական բնույթ, 

-արդյո՞ք գործունեությունն ի սկզբանե իրականացվել է հատկապես շահույթ (եկամուտ) ստանալու նպատակով, 

-արդյո՞ք գործունեությունն իրականացվում է որպես մասնագիտություն (արհեստ), որի արտաքին դրսևորումներից կարելի է համարել առևտրի իրականացման կամ ծառայությունների մատուցման հատուկ տարածքի (խանութ, սրահ, արհեստանոց, այլ արտադրական տարածք, հատուկ հարմարեցված տրանսպորտային միջոց), տեղեկատվական-գովազդային բնույթի միջոցառումների, ապրանքի մեծ քանակության և տեսականու առկայությունը, -արդյո՞ք քաղաքացու տնտեսական գործունեությունը (քաղաքացիաիրավական գործարքը) վերաբերում է նրա անձնական գույքին, 

-այլ առանձնահատուկ հատկանիշներ: Հիմա՝ ապօրինի ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվելու մասին։

Պարզելու համար, որ անձը զբաղվում է ձեռնարկատիրական գործունեությամբ, պետք է գնահատել նրա կատարած գործունեությունը՝ հիմնվելով Վճռաբեկ դատարանի վերոհիշյալ որոշման վրա։ Ապօրինի ձեռնարկատիրության համար նախատեսվում է ինչպես վարչական, այնպես էլ քրեական պատասխանատվություն։ 

Շատ կարևոր է նշել, որ ելնելով այն սկզբունքից, որ անձը չի կարող մի արարքի համար երկու անգամ պատասխանատվություն կրել, ապա նրա արարքը կգնահատվի կա՛մ որպես քրեորեն պատժելի արարք, կա՛մ որպես վարչական իրավախախտում։ 

Այսպես, համաձայն վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգրքի, ապօրինի ձեռնարկատիրությամբ զբաղվելը, այսինքն՝ առանց իրավաբանական անձի պետական գրանցման կամ անհատ ձեռնարկատիրոջ պետական հաշվառման ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվելը կամ առանց լիցենզիայի լիցենզավորման ենթակա գործունեությամբ զբաղվելը (բացառությամբ մարդատար-տաքսի ավտոմոբիլներով ուղևորափոխադրումների կազմակերպման) առաջացնում է տուգանք՝ սահմանված նվազագույն աշխատավարձի տասնհինգապատիկից երեսնապատիկի չափով:

 Համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի, առանց պետական գրանցման, հաշվառման կամ առանց հատուկ թույլտվության (լիցենզիայի) լիցենզավորման ենթակա կամ օրենքով արգելված ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելը, որը զուգորդվել է անձանց կամ կազմակերպություններին կամ պետությանը զգալի վնաս պատճառելով, պատժվում է տուգանքով` նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկից հազարապատիկի չափով, կամ կալանքով` մեկից երեք ամիս ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ` առավելագույնը մեկ տարի ժամկետով, կամ որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելով` մեկ տարի ժամկետով: 

Նույն արարքը, որը զուգորդվել է անձանց կամ կազմակերպություններին կամ պետությանը խոշոր վնաս պատճառելով, պատժվում է տուգանքով` նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկից երկուհազարապատիկի չափով, կամ ազատազրկմամբ` մեկից երեք տարի ժամկետով` որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելով` մեկից երկու տարի ժամկետով: 

Նույն արարքը, որը զուգորդվել է անձանց կամ կազմակերպություններին կամ պետությանն առանձնապես խոշոր չափի վնաս պատճառելով, կամ կատարվել է կազմակերպված խմբի կողմից, պատժվում է ազատազրկմամբ՝ երկուսից վեց տարի ժամկետով՝ որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելով՝ մեկից երեք տարի ժամկետով: Այսպիսով, քրեական կամ վարչական պատասխանատվություն սահմանելիս կարևոր հանգամանք է պատճառված վնասի առկայությունը և չափը։