Որ­քա­նո՞վ է ներ­կա­յիս Հա­յաս­տա­նի տնտե­սու­թյու­նը սթրե­սա­դի­մաց­կուն և ունակ դի­մա­կա­յել մար­տահ­րա­վեր­նե­րին

eurasia.expert-ն «Հեղափոխությունից մինչև ինտեգրացիա. ԵԱՏՄ-ում Հայաստանի նախագահության մեկ տարին» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովում (ԵԱՏՀ) Հայաստանի նախագահությունը ավարտվում է 2020 թվականի հունվարին, իսկ փետրվարի 1-ին այդ պաշտոնը Տիգրան Սարգսյանը կփոխանցի Բելառուսի ներկայացուցիչ Միխայիլ Մյասնիկովիչին: 

2019 թվականի՝ Հայաստանի նախագահության արդյունքները կարելի է բնութագրել երկու հիմնական ուղղություններով՝ ԵԱՏՄ պետությունների համագործակցության ընդլայնում և կազմի ինտեգրացիայի խորացում: 

Եվ դա՝ չնայած այն հանգամանքին, որ Հայաստանի նախագահությունը համընկել է հանրապետությունում տեղի ունեցած ներքաղաքական փոփոխությունների հետ: Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությանը հաջողվել է առաջ մղել մի շարք առաջնահերթ հարցեր, որոնց շարքում կարելի է առանձնացնել այն համաձայնագրի գործարկումը, որը հանգեցրել է Իրանի հետ ազատ առևտրի գոտու ձևավորմանը և Սինգապուրի հետ ազատ առևտրի մասին համաձայնագրի ստորագրմանը: 

«Թավշյա հեղափոխությունից» հետո ԵԱՏՄ-ից Հայաստանին «դուրս մղելու» մասին թերահավատ կանխատեսումներն ինքնին չեն արդարացել, իսկ Երևանում տեղի ունեցած ԵԱՏՀ նիստը լավ փիառ-ակցիա էր կազմակերպության համար: 

Տիգրան Սարգսյանի քառամյա նախագահությունը ԵԱՏՀ-ում դրական ազդեցություն է ունեցել ԵԱՏՄ չորս ազատությունների զարգացման գործում: Այդ համատեքստում հարկ է նշել, որ տնտեսական ինտեգրման խորացման շրջանակներում Սարգսյանը խթանել է գործունեության տարբեր ոլորտների թվայնացման գաղափարը: 

Ավելին, այս գաղափարը հնարավորություն է տվել ԵԱՏՄ գործարար համայնքների շփումը պարզեցնելու և ԵԱՏՄ կառույցների և շարքային քաղաքացիների միջև հետադարձ կապ ապահովելու հետ կապված քննարկել որոշակի խնդիրներ: 

ԵԱՏՄ թվային օրակարգի իրագործման էֆեկտը կարող է հանգեցնել երկրների համախառն ՀՆԱ-ի աճին մինչև 2025 թվականը, քանի որ թվայնացումը կնվազեցնի ծախսերի ազդեցությունը մաքսային հսկողության և ապրանքների և ծառայությունների տեղաշարժի ոլորտներում: 

Վերոնշյալ տարրերը օգնում են ստեղծել ԵԱՏՄ զարգացման ընդհանուր պատկեր: Սահմանվել են մի շարք առաջնահերթություններ, և ներկայումս ձևավորվում են որոշակի պայմաններ (կենսաթոշակային ապահովում, ընդհանուր ֆինանսական շուկա, բանկային համակարգ, ապահովագրություն): 

Հայաստանում «թավշյա հեղափոխությունից» առաջ եվրասիական ինտեգրումը քննարկվել է զուտ քաղաքական համատեքստում: Հատկանշական է, որ քաղաքական փոփոխություններից հետո Հայաստանի հասարակության կողմից ԵԱՏՄ-ի ընկալման շրջանակներում որակական փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել, չնայած քաղաքական ֆոնը որոշակիորեն փոխվել է (Հայաստանի մասնակցությունը ԵԱՏՄ-ին ասոցացվել է Սերժ Սարգսյանի հետ): 

Իր հերթին, Փաշինյանը 2019 թվականին, չնայած իր որպես ընդդիմադիր գործիչ կատարած հայտարարություններին, կարողացել է ակտիվորեն նպաստել ԵԱՏՄ օրակարգին ոչ միայն հանրային մակարդակում, այլ նաև արտերկրում՝ դառնալով ԵԱՏՄ «դեսպան» Սինգապուրում և Վիետնամում: Նման մոտեցումը, որն, ըստ էության, որոշակիորեն պոպուլիստական է, միևնույն ժամանակ ավելի դյուրին է դարձնում եվրասիական ինտեգրման նախագիծը և կարող է դառնալ խիստ կարևոր ընդհանուր շուկայի գաղափարի առաջխաղացման համար: 

Փաշինյանի վարկանիշը Հայաստանում բավականին բարձր է և կարող է ներքին և արտաքին քաղաքականության տարբեր մակարդակներում շահերի բախման համատեքստում օգտագործվել ԵԱՏՄ-ի նկատմամբ դրական վերաբերմունք ապահովելու համար: 

Չի կարելի ասել, որ 2020-ին ԵԱՏՄ-ն ներկայացվել է որպես լիարժեք միություն: Այն ունի մի շարք այնպիսի խնդիրներ, որոնք հետագայում ևս չեն կորցնի արդիականությունը: Ամենակարևոր խնդիրներից մեկը մնում է էլեկտրաէներգիայի միասնական շուկայի ստեղծումը: Այդ ուղղությամբ աշխատանքները սկսելու 2019 թվականին կազմված պլանը հույս է ներշնչում ԵԱՏՄ առանձին երկրների համար էլեկտրաէներգիայի գների համահարթեցման առումով:

 Հայաստանի պարագայում ամենակարևորը հայ սպառողների համար գազի գնի և էլեկտրաէներգիայի արտահանման հարցի լուծումն է, չնայած մասնագետները կանխատեսում են ճգնաժամային փոփոխություններ հանրապետության համար այդ ոլորտում: 

2020 թվականին Հայաստանը նախատեսում է երկու անգամ ավելի շատ գումար ծախսել ճանապարհների բարեկարգման և Հյուսիս-հարավ մայրուղու շինարարությունն ավարտելու համար: Սրան զուգահեռ, Մեղրիում կիրականացվի հայ-իրանական սահմանային մաքսային կետի արդիականացում: 

Դա Մեղրիի ազատ տնտեսական գոտու մեկնարկի հետ մեկտեղ կարող է հանդիսանալ Իրանի հետ առևտրային հարաբերությունների զարգացման կարևոր ցուցիչ: 

Այդ առումով հստակ ակնհայտ են տարանցիկ ներուժը գիտակցելու և տրանսպորտային և լոգիստիկ համակարգը բարելավելու ուղղությամբ Հայաստանի հեռանկարները: 

Նոր նախարարների նշանակումը ԵԱՏՄ կոլեգիայում կարող է նոր դինամիկա հաղորդել ԵԱՏՄ ագրոարդյունաբերական համալիրի զարգացմանը, ինչպես նաև դրական աճ արձանագրել թվայնացման դրական միտումում: 

Հաջորդ տարին նոր երկրների ներգրավման առումով (բանակցություններ են ընթանում Իսրայելի, Եգիպտոսի և Հնդկաստանի հետ) չի զիջի նախորդին:

 Բացի դա, ակնկալվում է էներգետիկայի, ֆինանսների և թվային տեխնոլոգիաների ոլորտներում ինտեգրացիայի նոր փուլի խորացում: Հայաստանի տեղը այդ գործընթացներում թելադրվելու է ԵՄ-ի և այլ առևտրային գործընկերների հետ առևտրատնտեսական համագործակցության ներուժը օգտագործելու հնարավորությամբ: 

Հայաստանը ունակ է նպաստել ԵԱՏՄ պետությունների կողմից ապրանքների համատեղ արտադրության և արտահանման զարգացմանը: 

Մյուս կողմից, ԵԱՏՄ կազմում ինտեգրման «արագության» աստիճանը կախված է 2020 թվականից գործող ԵԱՏՄ-ի ընդհանուր կարգավորվող համակարգում Հայաստանի ընդգրկման դրական տնտեսական ազդեցությունից: 

Նախկինում Հայաստանին հինգ տարվա «բացառիկություն» է տրվել ներքին շուկային ինտեգրելու համար, սակայն հիմա հարցն այն է, թե որքանով է ներկայիս Հայաստանի տնտեսությունը սթրեսադիմացկուն և ունակ դիմակայել մարտահրավերներին:

Կամո Խաչիկյան