«Եկավ վտան­գը, գի­տենք՝ ինչ պետք է անենք, բայց, ավաղ, չու­նենք պե­տա­կա­նու­թյան կա­ռուց­ման փորձ»

Վերջին օրերին, երբ հակառակորդը հերթական անգամ ռազմական գործողություններ սանձազերծեց հայ-ադրբեջանական սահմանին, մեր հասարակությունը համախմբվեց թե՛ Հայաստանում, թե՛ դրա սահմաններից դուրս: Հաճախ է խոսվում այն մասին, որ հայերը համախմբվում են բացառապես վտանգի պահին, իսկ ահա առօրյա իրականության մեջ չենք կարողանում լուծել ի հայտ եկող թե՛ տարրական, թե՛ ավելի մասշտաբային խնդիրները:

Ազգագրագետ Հասմիկ Բաղրամյանը նշում է՝ վտանգի ժամանակ համախմբվում ենք: «Ունենք ընդհանուր թշնամի, հավաքվում ենք նրա դեմ պայքարելու համար: Բայց մեզ մոտ խախտված է պետականության էլիտար մտածելակերպը, առնվազն մի 500 տարի այն կորցրել ենք: Պետականության և ընդհանրապես կառուցման փորձը չունենք: 

Տեսեք՝ Երևանը ով ինչպես ուզում է, կառուցում է: Կորցրել ենք Երևանի դեմքը: Օրինակը քաղաքաշինությանն է վերաբերում, բայց նույնը նաև պետականաշինության դեպքում է: Տեսեք, թե ինչպես էր Թամանյանը կառուցել քաղաքը՝ կար սիրտ, թոքեր՝ Նորքի անտառները, որոնք հիմա գոյություն չունեն: 

Մեր ժողովրդի մոտ պետական մտածելակերպը հիվանդ է: Ամեն մեկը, ամեն մի ուժ փորձում է իր կարծիքով լավ պետություն ստեղծել՝ իր ճաշակով, իր կիսատ կրթությամբ ու կիսատ փորձով: 

Ինչպես էին մտածում հնում թագավորները՝ նրանք տան տերն էին, ծառն անտառում կտրում էին, դա իր ծառն էր, երեխան լացում էր, դա իր երեխան էր: Սեփականության, ամեն ինչն ատամներով բռնելու ձգտումը գլխի մեջ էր: Թագավորը պաշտում էր ժողովրդին, ժողովուրդը՝ թագավորին: 

Մենք դա կորցրել ենք: Ազգագրության մեջ հազարամյակներ շարունակ այդ բանաձևը կա, այն շատ պարզ է, ավանդույթների մեջ կոչվում է տիեզերաշինական արարողություն: Բոլոր տոները, օրինակ՝ Վարդավառը, տիեզերաշինական արարողություն է և դրա հիմքում կառույցն է, թե տունն ինչպես ես կառուցում: 

Ի դեպ, մեր ընտանիքները դեռ ամուր են, որովհետև տուն հասկացողությունը կա, բայց հնում այդ տունը տուն-պետություն էր: Վանի թագավորությունը տուն էր համարվում: Հիմա այդ մտածելակերպը մեզ մոտ կորել է: 

Ամեն մարդ իր տունն է կառուցում հինգ մետրանոց պարիսպով ու փակվում դրա մեջ: Դա սխալ է: Եթե պետություն ենք, ուրեմն իմ տունն ամբողջ Հայաստանն է: 

Դեռ ավելին՝ հայերի մոտ այդ հասկացությունն այնպես էր դրված, որ մոլորակն էինք ընկալում որպես մեր տուն: Իսկ հիմա տունը բացառապես այն տարածքն է, որտեղ ապրում ենք, և գնալով այդ տարածքը փոքրանում է: 

Որքան մեր տարածքը փոքրանա, այնքան մեր պետությունը կկորցնենք: Բայց հենց որ մեզ վրա հարձակվում են կամ ինչ-որ վտանգ է լինում, տան հասկացողությունը բացվում է, հայրենասիրությունն արթուն է: Հրեղեն համակարգը մեր մեջ դեռ կա, բայց այն կապ չունի պետականության հետ: Այն մի քանի կիլոմետր ավելի բարձր է, քան պետականությունը և քաղաքականությունը: 

Հայերի մոտ այդ համակարգը պահպանված է: Հենց այդ համակարգն էլ թույլ չի տա, որ մեզ հետ մի վատ բան լինի, որովհետև մենք կհամախմբվենք»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է ազգագրագետը:

Իսկ որտե՞ղ գտնել պետականության կառուցման բանալիները: Բաղրամյանի խոսքով՝ միայն ու միայն ավանդույթի, բնապաշտամունքից եկած հազարամյակների ավանդույթի մեջ, որը մինչ օրս կա: «Բոլոր բանալիներն այդտեղ են և բյուրեղացած նաև հեքիաթների մեջ: Ավանդույթը բյուրեղանում է, դառնում ադամանդ-հեքիաթ, դրա մեջ ամեն ինչ կա: «Լինում է, չի լինում մի թագավոր է լինում»: 

Սկսեք այդտեղից՝ ինչո՞ւ է այդ թագավորի պարտեզը չորանում և ինչպե՞ս է հետո ծաղկում: Շատ անլուրջ ենք վերաբերվում դրան, մանավանդ ավանդույթին: 

Բայց եթե ավանդական ընտանիքը քանդվեց, մենք էլ պետություն չենք ունենա, ու դրանք ուղղակի բառեր չեն: Վտանգը թուրքը չի, հակառակը՝ դա մեզ կուժեղացնի, մեզ խփում են, մենք ուժեղանում ենք, իհարկե, սարսափելի ցավ է մեր տղաների կորուստը:

Ունենք պատմական վերք: Պարզ օրինակ՝ եթե մեր օրգանիզմը հիվանդացավ ու առողջացավ, նույն վիրուսի ի հայտ գալու դեպքում այն կարող է դրա դեմ պայքարել, քանի որ ձևավորվում է իմունիտետ: Այդպես է նաև ցավի պարագայում: 

Մեր ժողովրդի մոտ ձևավորվել է իմունիտետ: Եկավ վտանգը, գիտենք՝ ինչ պետք է անենք: Ցավոք, մեր ամենաթույլ կետն այն է, որ չունենք կառուցելու փորձը»,-նշում է մեր զրուցակիցը:

 

Ազգագրագետն ընդգծում է՝ այսօր պատերազմները տեղափոխվել են մշակութային, տեղեկատվական դաշտ, այս պատերազմներն էլ շատ կարևոր են: 

«Պատերազմ է նաև երեխաների գլուխները տարբեր անհասկանալի մտքերով լցնելը, տարաբնույթ օրենքներ ընդունելը: Երեխաների մեջ պետք է ավանդույթները սերմանենք, մեր ուժը դա է, ամեն մեկը դրանից հետո մշակութային պատերազմ կսկսի՝ սուս ու փուս, հեքիաթ պատմելով: 

Իտալիայում փառատոնի ժամանակ ելույթ ես ունենում, մեկ էլ թուրքը բեմ է բարձրանում: Նա Վասպուրականի մշակութային ժառանգությունն է ներկայացնում՝ հարսանյաց ծեսերը, ու հասկանում ես՝ ոչ թե հողդ են սեփականաշնորհել, այլ ոգիդ, մշակույթդ: Իրենք իրենցով են անում մեր մշակութային ժառանգությունը՝ դրա վրա միլիարդներ ծախսելով: Փառատոնի ժամանակ դու կարծես իրական պատերազմ ես մղում: 

Մեկ էլ քեզ մոտենում է մեկն ու ասում՝ «տատս քուրդ էր, սակայն ինքը համբարձման երգն էր երգում, տանն էլ Աստվածաշունչ ունեինք»: Ինքը վերադարձավ Թուրքիա՝ հասկանալով, թե ով է հայը, մենք էլ հասկացանք, որ նա ծպտյալ հայ է: 

Վերջ, այնտեղ «զենք» ունենք: Եթե նման բաներ արվեն, դա ներսից թշնամուն հաղթել է, ինչը մեր պետությունը չի անում: Հակառակը՝ վերցնում է այն մոդելները, որոնք վաղուց սպառվել են Եվրոպայում, այն փտում է այդ մոդելների պատճառով: 

Իսկ մենք դրանք վերցնում ենք: Նրանք երանի են տալիս մեզ նման երիտասարդություն ունենալու համար, իսկ մենք այն քանդում ենք: Ահա, թե որտեղ է պատերազմը»,-եզրափակում է Հասմիկ Բաղրամյանը:

ԼՈՒՍԻՆԵ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ