«Եղե­գիս գե­տը սար­սա­փե­լի վի­ճա­կում է, ջրի պա­կա­սը ճնշում է բնակ­չու­թյա­նը»

Օրերս շրջակա միջավայրի նախարարությունը տեղեկացրեց, որ կվերանայվեն Եղեգիս գետի 17 փոքր ՀԷԿ-երի ջրօգտագործման թույլտվությունները: Մասնավորապես նշվում է, որ հաշվի առնելով Եղեգիս գետի կիրճում առկա բնապահպանական աղետալի վիճակն ու գետում առաջացած անթույլատրելի սակավաջրությունը՝ շրջակա միջավայրի նախարար Ռոմանոս Պետրոսյանի հանձնարարությամբ սեղմ ժամկետներում կստեղծվի միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ, որը կզբաղվի տվյալ գետի վրա տեղակայված փոքր ՀԷԿ-երում առկա խնդիրներով։

Ավելի կոնկրետ՝ առաջնահերթ ուսումնասիրության պետք է ենթարկվեն գետի վրա տեղակայված 17 հիդրոէլեկտրակայաններին տրամադրված ջրօգտագործման թույլտվությունները, վերհանվեն դրանցում առկա անհամապատասխանություններն ու անճշտությունները, վերանայվեն ջրօգտագործման թույլտվությամբ սահմանված չափաքանակներն ու հստակեցվի ՓՀԷԿ-երի կողմից փաստացի իրականացվող ջրառի ծավալը։ Բնապահպան Ինգա Զարաֆյանը նշում է՝ 2018 թվականին ավարտել են մասնագիտական հետազոտություն, որի շրջանակում իրականացրել են երկու ծրագիր, դրանք լրացնում էին մեկը մյուսին: «Ծրագրի շրջանակներում ուսումնասիրել ենք 125 փոքր ՀԷԿ, որոնք կառուցված են գետերի վտակների՝ գետային հոսքերի վրա:

Փորձագիտական մեծ խումբը 75 ցուցանիշների հիման վրա հետազոտություն է կատարել, ընդգրկված են եղել նաև նախարարության փորձագետներ: Բոլոր տվյալները հանձնվել են նախարարությանը: Երբ վերջիններս ուսումնասիրում են փոքր ՀԷԿ-երը, կարող են նաև այդ տվյալների միջոցով տեսնել ամենաառաջնային խնդիրները: Եղեգիս գետի վրա կառուցված փոքր ՀԷԿ-երը մեծ խնդիր են ներկայացնում ոչ միայն Եղեգիս գետի, այլ նաև դրա վտակների համար: Մեր առաջարկած մեթոդիկայով հաշվարկել ենք, թե ամբողջ գետի երկարությամբ որքան տոկոս է կազմում դերիվացիան (կառույցների համախումբ, որոնց միջոցով ջուրը գետից, ջրամբարից ուղղվում է ՀԷԿ, պոմպակայանխմբ.)։

Ինչո՞ւ ենք դա հաշվարկում: Բոլոր ՀԷԿ-երը հիմնականում ունեն ջրային հին թույլտվություններ: Դրանց համաձայն՝ դու կարող ես գետի ջուրն ամբողջությամբ վերցնել քո խողովակի մեջ և փաստորեն գետում ոչինչ չթողնել: Մեկ-երկու տարի առաջ նոր կառավարության որոշմամբ ջրային թույլտվության տրամադրման այս տարբերակը, բարեբախտաբար, փոխվեց, բայց ՀԷԿ-երը շարունակում են աշխատել ջրային հին թույլտվություններով, և գետի ջրի կեսը մնում է խողովակների մեջ: Ամեն ինչ ավերվում է»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է Զարաֆյանը: Նա նշում է՝ խոսքն առաջին հերթին, իհարկե, կենսաբազմազանության մասին է:

«Եղեգիս գետի վրա կան կասկադներ: Օրինակ՝ դու ունես մեկ կայան, մեկ պատվար, 200 մետր հեռավորության վրա դու ոչինչ չես անում, ուղղակի նոր կետ ես դնում ու վերջ: Արդյունքում չի լինում փոքր ՀԷԿ. կասկադն իրենից ներկայացնում է շատ մեծ հզորությամբ հիդրոտեխնիկական կառույց: Ներկայումս ՀԷԿ-երն աշխատում են բիզնեսի համար շատ փափուկ պայմաններով, որոնք հատուկ մշակվել են ՓՀԷԿ-երի համար: Օրինակ՝ «Ձորագես» փոքր ՀԷԿ-ը, որն ունի 28 մեգավատտ հզորություն, միշտ համարվել է միջին և ոչ թե փոքր ՀԷԿ: Երբ Սերժ Սարգսյանի ընտանիքն այն սեփականաշնորհել է, շատ հեշտությամբ կառավարության որոշմամբ այն տեղափոխել է փոքր ՀԷԿ-երի կարգ, որպեսզի ստանա ավելի մեծ շահույթ:

Նույն պատմությունն է բոլորի դեպքում»,- նշում է մեր զրուցակիցը: Բնապահպանն ասում է՝ Եղեգիս գետն այժմ սարսափելի վիճակում է: «Ջրի պակասը շատ մեծ ճնշում է բնակչության վրա: Այնտեղ շատ լավ պայմաններ են բնակվելու համար, իսկ հիմա այդ պայմաններից ամենակարևորը՝ ջուրը, «իրենից տարել են»: Տուրիզմի զարգացման համար հրաշալի պայմաններ կան, բայց եթե ջուր չլինի, ինչպե՞ս կարելի է ինչ-որ բան անել: Շրջակա համայնքները զրկված են ջրից: Խնդիր է աղմուկը, ձկնատեսակների ոչնչացումը: Մեր գետերի ձկնաշխարհը շատ հարուստ է: Եղեգիս գետի դեպքում ձկնաշխարհն ամբողջությամբ վերանում է, այս խնդիրը վերաբերում է բոլոր գետերին, որոնց վրա փոքր ՀԷԿ-եր կան: Էկոհամակարգի հավասարակշռությունը լրիվ խախտված է, մենք չգիտենք էլ՝ եթե վաղն այդ ՀԷԿ-երն այլևս չլինեն, էկոհամակարգն արդյոք կվերականգնվի՞: Սա ևս լուրջ խնդիր է»,-ընդգծում է նա:

Զարաֆյանը նշում է՝ ուրախ է, որ սայլը տեղից շարժվում է, նախարարությունը սկսում է լուծումներ փնտրել այս հարցում, և մեկնարկը տրվում է Եղեգիս գետից, իրենք էլ պատրաստ են համագործակցել նախարարության հետ և նոր տվյալներ կազմել: «Լուծում պահանջող խնդիր են Սևանա լիճ թափվող գետերի վրա կառուցված ՓՀԷԿ-երը: Սևանա լիճն իր ողջ համակարգով պահպանվում և պաշտպանվում է օրենքով և կառավարության մի քանի տասնյակ որոշումներով: Իսկ մենք գիտենք, որ լիճ թափվող գետերի վրա կան կառուցված թե՛ մեծ, թե՛ փոքր ՀԷԿ-եր, որոնք մեծ խնդիրներ են առաջացնում լճի համար: Այժմ վտանգի տակ են Ձորագետ և Մեղրի գետերը»,-տեղեկացնում է բնապահպանը:

Գաղտնիք չէ, որ ՀԷԿ-երը դիտարկվում են որպես ՀՀ էներգետիկ անկախության և անվտանգության կարևոր օղակ, սակայն, ինչպես վերջին հայտարարության մեջ նշել է նաև շրջակա միջավայրի նախարարությունը, դրանց գործունեությունը չպետք է վնասի շրջակա միջավայրին՝ խաթարելով էկոհամակարգերն ու սպառնալով կենսաբազմազանության անվտանգությանը։ Զարաֆյանն ընդգծում է. «Եթե խոսում են այլընտրանքային էներգիայի մասին, առավելություն տալիս այդ ոլորտին, միևնույն ժամանակ պետք է հաշվարկեն բոլոր ռիսկերը: Մեր երկրում ՀԷԿ-երը դարձել են ոչ թե այլընտրանք էլեկտրաէներգիային, այլ ուղղակի բիզնես»,-եզրափակում է Ինգա Զարաֆյանը: