ԳԵՂԵՑԿՈՒԹՅԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍԸ` ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Մեր գիտության ու արվեստի մեծերին հիշում ենք առիթից առիթ. ճիշտ չենք անում: Նրանք մեզ անհրաժեշտ են մեր անհատական ու ազգային կյանքի ճակատագրական, կարևոր ժամերին` այսինքն, ամեն պահ իրենց կարիքն ունենք: Նրանք են, որ ցոլացնում են մեր ինքնությունը: Եվ եթե մարդ արարածը մի բան կարող է կորցնել, դա հիշողությունն է առաջին հերթին` հայ մշակույթի մեծերն են, որ ամեն պահ հիշեցնում են մեզ, որ հայ ենք: Ահա ինչու` մեր կորուստների դառն կսկիծն իմ սրտում, որոշեցի իմ ուսանողների և ընթերցողների համար պատմել իմ դասախոսի` հայ մեծ գիտնական Հրանտ Թամրազյանի մասին: Որովհետև տեսնում եմ, որ մենք մեզ կորցրել ենք ու չենք գտնում: Այսօր ոչ իր ծննդյան օրն է (ծնվել է սեպտեմբերի 6, 1926, Աչաջուր հրաշք գյուղում), ոչ էլ հիշատակի (փետրվարի 9, 2001): Առիթն այլ է: Կարդալով մեր հրապարակային մարդկանց, նոր գրականագետների անկենդան ու անկյանք տեքստերը, հասկացա, որ

ՄԵՐ ՄԵԾԵՐԻՑ ԵՆՔ ՀԵՌԱՑԵԼ, ՈՐ ԱՅՍ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԵՆՔ

Կենսագրական չեմ պատմի, ուղղակի կհիշեցնեմ` բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1963), ակադեմիկոս (1996), Գիտության վաստակավոր գործիչ (1970), պետական մրցանակի դափնեկիր (միջնակարգ դպրոցի 9-րդ դասարանի «Հայ գրականություն» դասագրքի համար) մեծ գիտնականը 1943-1948 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, 1968-1980 թվականներին եղել է ԵՊՀ խորհրդահայ գրականության, 1980-2001 թվականներին՝ հայ գրականության ամբիոնի վարիչ։ Ինքը Ուսուցիչ-ուսուցչապետ էր նախ և առաջ: Լսարան էր մտնում երազն իր հոգում` մեզ էլ սովորեցնում տեսնել գեղեցիկն ու անվերջ երազել: Մի անգամ դասախոսության ժամանակ զարմանալի բան տեսանք` ձյուն էր գալիս` խոշոր փաթիլներով, հրաշք մի տեսարան` մեր լսարանի մեծ պատուհանները այդ հրաշքն էին ցուցադրում` ոչ շենքեր էինք տեսնում, ոչ էլ մարդկանց` ամբողջ աշխարհում ձյուն էր գալիս` խոշոր, շատ խոշոր փաթիլներով: Մեզ չնախատեց, որ դասախոսությունը մոռացել, տարված էինք ձյան փաթիլներով, այլ մեզնից առաջ ընկավ` «Լավ ձյուն է, չէ՞»:

ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

Ահա իբրև Ուսուցչապետ էլ խոսեց հանրապետության ուսուցիչների հավաքում` հեռավոր 1982-ին. «Գրականության ու լեզվի ուսուցիչն է երեխայի հոգում դնում բանական գոյության, սիրո և սրբության սկիզբը, նրա ներաշխարհում ցանում գեղեցկության սերմերը, բացում հայրենի խոսքի կախարդանքը և մեծ աշխարհը տանող արահետները: Մարդու մեջ հավերժ մնում են առաջին անգամ լսած բանաստեղծության տողերը և ելևէջները, առաջին անգամ բացած գրքի խորհուրդը, անգամ` հոտը, բույրը... Ո՞վ չի հիշում իր գրականության ուսուցչին, նույնիսկ առաջացած տարիքում. դա նշանակում է նաև` ո՞վ չի հիշում իր բանական գոյության, գեղեցիկի զգացողության և աշխարհաճանաչողության սկիզբը: Ուսուցիչն էլ իր հերթին մի առանձին համակրանքով է կապվում աշակերտների հետ, հիշում նրանց` մինչև կյանքի վերջին օրը... Այդպես եղել է խոր հնում, այսպես է այժմ և այսպես կլինի գալիքում ուսուցչի և աշակերտի այս հոգեկան ջերմ, փոխադարձ կապը» (Հրանտ Թամրազյան, Գրական դիմանկարներ, հոդվածներ, հատոր երկրորդ, «Նաիրի», Ե., 1998, էջ 358-359): Թամրազյանն ուսուցիչներին հիշեցնում է Միքայել Նալբանդյանի միշտ արդիական պատգամը.

«ԱԶԳԱՅԻՆ ԴՊՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԷԱՊԵՍ ՀԻՄՆՎՈՒՄ Է ԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ ԵՎ ԱՅՆՊԻՍԻ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆՑ, ՈՐ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈԳՈՒ ԲԽՎԱԾՔ» ԼԻՆեն 

Մեծ գիտնականի խորհուրդները («Հայ գրականության դասավանդման շուրջը») յուրօրինակ զրույցներ են ուսուցիչների հետ` և որքա~ն են այսօր անհրաժեշտ նման անկեղծ շփումները: Մինչդեռ մեր ուսուցիչներն այսօր հանդիպում են քաղաքապետի, նախարարության վարչության պետի հետ կամ էլ հրավիրվում քաղաքական ղեկավարության ժողովներին: Ահա ինչու փոխվել է մեր դպրոցական լեզուն` մի անգամ ռադիոյով լսում էի երկու ուսուցչուհիների և չէի հասկանում` ո՞ր առարկայի դասատուներ են իրենք: Այդ ձանձրալի հաղորդումը ճարահատ լսեցի մինչև վերջ` հաղորդման ավարտին սարսափով իմանալով, որ մոդուլների և դասապրոցեսի գործիքակազմի մասին վերացական դատողություններ անողները... գրականության ուսուցչուհիներ են, ովքեր կես ժամ զբաղեցնելով ռադիոեթերը, ոչ մի անգամ չտվեցին ոչ Թումանյանի, ոչ Տերյանի, ոչ էլ այլ որևէ գրողի անուն:

ՆԱՀԱՊԵՏ ՔՈՒՉԱԿԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

Դեռ 1870-ին Ղևոնդ Ալիշանը հիշատակում է Նահապետ Քուչակի անունը 16րդ դարի հայ բանաստեղծների շարքում, նույն 70-ականներին (Արփիարյանի վկայությամբ) Քուչակով զբաղվում է Նորայր Բյուզանդացին, իսկ 1882 թ. Վարագա վանքի ուխտի միաբան Արիստակես Տևկանցը հրատարակել է Քուչակի հայրենները` «Հայերգ. Մեղեդիք, տաղք և երգ», որ հավաքել է զանազան ձեռագրերից և երգարաններից: Դրանից հետո սկսվում է Քուչակի հաղթարշավը ողջ աշխարհով մեկ` Արշակ Չոպանյանը հրատարակում է «Քուչակի դիվանը»` դառնալով մեծ Քուչակի մեկնաբանն ու թարգմանը ողջ Եվրոպայում: Քուչակի պոեզիային ջերմ արձագանքում են Մ. Աբեղյանը, Խրիմյան Հայրիկը, Հովհ. Թումանյանը, Գ. Ասատուրը, Դանիել Վարուժանը, Բրյուսովը, Չարենցը, Հակոբ Օշականը, Մ. Մկրյանը, Պ. Սևակը, Վ. Սարոյանը, Է. Մեժելայտիսը, Կայսին Կուլիևը, Լև Օզերովը... Սակայն մեր միջավայրը հայկական չէր լինի, եթե շուտով չսկսվեր... Քուչակի եղծը` իբր հայրենները Քուչակին չեն պատկանում, այլ ժողովրդական ստեղծագործություններ են: Մ. Աբեղյանը փոխում է իր կարծիքը` հիմա էլ պնդելով, թե իբր հայրենները վերագրվել են Քուչակին անհիմն կերպով` «Քուչակի անունն, ուրեմն, այդ տիպի տաղերից պիտի ջնջել և այդ տաղերն անանուն թողնել»... գործը շարունակում է Աս. Մնացականյանը:

Իր «Նահապետ Քուչակ» (1999) աշխատության մեջ ահա այս խնդրին է անդրադառնում Հր. Թամրազյանը` վճռականորեն ջախջախելով Քուչակին մեր պոեզիայից «ջնջողներին»: Թամրազյանի այս հետազոտությունից անցել է ավելի քան երկու տասնամյակ, գոնե հիմա` 2020 թ. աղետից հետո կհասկանա՞նք արդյոք, թե ինչ մեծ մեղք է մեր ազգային արժեքներն այսպես անտեր թողնելը: Ինչ անտեր ենք թողնում, ադրբեջանցիները «սեփականում են»: Վաղը չզարմանաք, եթե փորձեն սեփականել նաև մեր գրողներին և նրանց ժառանգությունը... Ամեն ինչ մենք ենք անում` մենք ենք փչացնում, մենք ենք հեռանում, մենք ենք լքում, մենք ենք անտեր թողնում, թուրքն էլ գրավում է...

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՄՅԱ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ ԿԱՄ` ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ

Մեծ գիտնականի «Բանաստեղծության հազարամյա խորհուրդը» գրքի (1986) առաջաբանում Վահագն Դավթյանը Թամրազյանին անվանում է բանաստեղծարվեստագետ: Բերում է նաև ռուս քննադատ Ա. Գոռլովսկու կարծիքը` «Հր. Թամրազյանը իր հոգեկան խառնվածքով արվեստագետ է», և հաստատում իր կարծիքը. «Հրանտ Թամրազյան քննադատն ու գրականագետն, այո, արվեստագետի խառնվածք ունի»: Բանաստեղծական այս խառնվածքն էր, որ նրան միշտ նետում էր տաք բանակռիվների ու վեճերի մեջ, ուր քննադատն անզիջում էր, վճռական ու խստապահանջ: Պատահական չէր, որ հենց իրեն տրվեց իրավունքն` ամփոփելու 1965-ի սքանչելի բանավեճը` մեր պոեզիայի զարգացման ուղիների մասին:

Այդ մեծ ճակատամարտին էր, որ մասնակցեցին Վահագն Դավթյանը («ժամանակակից պոեզիան և ռեալիզմի նախահիմքերը»), Պարույր Սևակը («Հանուն և ընդդեմ ռեալիզմի նախահիմքերի»), Մարո Մարգարյանը («Դարի հե՞տ, թե՞ դարի աղմուկի հետ») և այլոք: Բանաստեղծի սրտով էր, որ ամփոփելով գրական բանավեճը` «Խոսք պոեզիայի ճանապարհի մասին» (1965) հոդվածում Թամրազյանը հարցնում էր. «Գրական սերունդները որտեղի՞ց պետք է առնեն իրենց հոգևոր սնունդը: Արդյոք շատ չի կտրվում մեր նորագույն երիտասարդական գրականությունը հայրենական ակունքներից, մեր գրականության բազմադարյան փորձից: Այո, կարդալով ժամանակակից երիտասարդ շատ բանաստեղծների գրքեր, մենք տեսնում ենք, թե որքան նրանք նման են իրարու, այսինքն` օգտվում են եվրոպական պոեզիայի նույն աղբյուրից ու նույն ոճից: Մամուլում հրապարակված օրինակները ցույց են տալիս, թե ինչպես շատերը բացահայտ ու թաքուն սեփականում են Էլ յուարի պոեզիան, թե ինչպես երիտասարդ գրողները սկսել են գրել «համաշխարհային» վերացական թեմաներով` խաղալով նորարարություն... կրկնելով եվրոպական մի քանի ինքնատիպ գրողների ձևերը, հասնում են սնամեջ փիլիսոփայության ու անբովանդակ պրոզաիզմի` անվանելով այն նոր ուղի ու ճանապարհ» («Հր. Թամրազյան, Հայ քնարերգուներ. Ավանդները և նորօրյա փորձը. Գիրք Բ, Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1999, էջ 234-235): Բանաստեղծի սրտով էր, որ նույն 60-ականներին Թամրազ յանն զգաց մեծ վտանգը` «Հայ բանաստեղծության ներկան և գալիք օրը» հոդվածում (1967) նկատելով, թե գրականություն է մտնում ջարդարարների մի խմբակ, որ «գրականությունից դուրս են հանում Թումանյանին, Իսահակյանին ու Տերյանին:

Դատողական բանաստեղծությունը դառնում է անվերջ ու տաղտալի, ինտելեկտուալ պոեզիայի մոլոր հետևորդները հասնում են գռեհկության: Մի բանաստեղծ, օրինակ, իրեն համեմատում է Լայկայի հետ: Մի ուրիշ բանաստեղծ էլ գրում է, թե «Հայ ժողովուրդ, դու իմ անունն ես, իմ ազգանունը, դու իմ վերարկուն ես» և այլն: Հույզի ակունքներից կտրվելով և տարվելով մտքի վարժությամբ... ինքնաբերաբար ծնում են կուլտուրական էպիգոնություն կամ նմանողություն, բանականության շնորհների փոխարեն մեզ տալիս են մանր-մունր դատողություններ» (Հր. Թամրազյան, Պոեզիան պատմության քառուղիներում, Ե., 1971, էջ 228):

ԱՎԱՆԴՆԵՐ ԵՎ ՈՒՍՈՒՑԻՉՆԵՐ

Հոգատար ուսուցիչ էր մեր` երիտասարդ դասախոսներիս և գրականագետներիս համար: Հենց իր առաջարկով ես ռուս գրականության ամբիոնից տեղափոխվեցի հայ գրականության ամբիոն` իմ հոդվածները կարդում էր և ամբիոնի նիստերում միշտ ջերմորեն արտահայտվում: Ամբիոնի նիստերից հետո էլ իրար հետ սեղան էինք նստում` մեր Ուսուցիչն ու մենք` իր սաները: Այդ սքանչելի պահերին մենք բնականաբար լսողի դերում էինք: Խոսում էր ինքը` լավ խոսքով գնահատելով լավը, խստորեն քննադատելով քստմնելի ամեն արարք, որ տեսնում էր մեր գրական կյանքում: Գիտեինք, որ գրողների միությունում իրենից վախենում են` համալսարանի Հայ գրականության մեր ամբիոնից արծվի իր հայացքով հսկում էր մեր ողջ գրական կյանքի վրա: Կրկին մեջբերեմ Վահագն Դավթյանին. «Իսկ այդ բանավեճերում Թամրազյանի կեցվածքը միշտ էլ համարձակ ու ինքնավստահ է եղել, տոգորված սեփական ասելիքի, սեփական հայեցակետի նկատմամբ ունեցած խոր հավատով ու համոզմունքով» (Վ. Դավթյան, Գիտնականի խորաթափանցությամբ և արվեստագետի ներշնչանքով.- տես` Հր. Թամրազյան, Բանաստեղծության հազարամյա խորհուրդը, Ե., 1986, էջ 6): Հիմա Արծվի այդ հայացքն է, որ չկա` ով ինչ ուզում` անում է, ահա ինչու շատացել են գրչակները:

Հիմա անկախության շրջանի ամենաթողության ժամանակներն են, երբ վերջինները դարձել են առաջիններ, իսկ առաջինները` վերջիններ: Եվ բնական է, որ առաջինը այս «նոր օրերում» պիտի հարձակվեին հենց Թամրազյանի վրա` ինչն էլ արեց գրական վաստակ չունեցող մեկը` Արքմենիկ Նիկողոսյանը, բայց արժանի պատասխան ստացավ միայն «Նոր-Դար» ամսագրի կողմից. «Գրական հանրությանը բոլորովին անծանոթ Արքմենիկ Նիկողոսյանը վերջերս անպարկեշտ ոճով արտահայտվել էր մեծ գրականագետ, ակադեմիկոս Հրանտ Թամրազանի հասցեին, ինչը առաջացրել էր համալսարանականների զայրույթը: Շատերը բարկացած հարցնում են. «Էս ո՞վ է, որտեղի՞ց հայտնվեց»: Եվ ահա գրողների միությունից մեզ հայտնում են, որ միության վերջին համագումարում նախագահում էր, ոչ այլ ոք, քան հենց Ա. Նիկողոսյանը» (ՆորԴար, 2011, N 3-4, էջ 160):

ՈՒՍՈՒՑՉԻ ՀԱՆԴԵՊ ՀԱՐԳԱՆՔԸ ՏԱՂԱՆԴԻ ԵՎ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆ Է

Թամրազյանն ինքն էլ իր ուսուցիչների ժառանգորդն էր` հավատարիմ այն արժեքներին, որ փոխանցվեցին իրեն իր դասախոսներից` Արսեն Տերտերյանից ու Մկրտիչ Մկրյանից, Գրիգոր Ղափանցյանից ու Արամ Ղանալանյանից, Էդուարդ Աղայանից... Այդ ամենին ինքն ավելացրեց բանաստեղծի իր ներշնչանքը, ոգևորությունը, առանց որի ոչ մի տող չգրեց: Համոզված էր, որ շքեղ պիտի լինի մեր այսօրվա երգը` ազգային բանաստեղծության նվաճումները ամրապնդելու, «հրաշք մարդու» կերպարը նորաստեղծելու, ազգային գաղափարախոսությամբ առաջնորդվելու և գեղեցկության հավերժական օրենքները գրականության մեջ բացահայտելու մեծ նպատակադրումով: Եվ եթե մի ընդհանուր ոգի փնտրենք իր գրվածքներում, որ հատկական ու բնորոշ է իրեն, դա գեղեցիկի պաշտամունքն էր: Բանաստեղծի աչքով նայեց հայ գրականությանը, ամենուր փնտրեց գեղեցիկը, և ինքն էլ եղավ գեղեցկության գաղափարախոսը մեր արդի գրականագիտության մեջ:

ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում