Ինչո՞ւ է Եվրոպան կույր ձևանում Թուրքիայի և Ադրբեջանի սանձարձակության հարցում. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Մինչ Ուկրաինայում պատերազմը շարունակվում է, Թուրքիան և Ադրբեջանը շտապում են օգտվել Արևմուտք-Ռուսաստան հարաբերություններում առաջացած լարվածությունից։ Աշխարհաքաղաքական նոր իրողությունների պայմաններում Անկարան ու Բաքուն ոչ միայն ձգտում են արտաքին քաղաքական միավորներ հավաքել, այլև կոնկրետ տնտեսական ձեռքբերումներ ունենալ, որը ցանկացած պահի կարող է դառնալ նաև քաղաքական ազդեցության լծակ։ Եվ այս տեսանկյունից Եվրոպայի երկրների կողմից ռուսական էներգակիրներից հրաժարվելու քաղաքականությունը նոր հնարավորություններ է բացում Անկարայի և Բաքվի համար։ Եթե խաթարվում է եվրոպական երկրների տարածքով կամ Բալթիկ ծովով ռուսական գազի մատակարարումը դեպի Եվրոպա, ապա Ռուսաստանը ձգտում է իր էներգետիկ մատակարարումներն ուղղել դեպի ասիական պետություններ, իսկ եվրոպական ուղղությամբ մատակարարումների վեկտորը վերաուղղել դեպի հարավ և այն իրականացնել Թուրքիայի տարածքով։

Թերևս դա էր պատճառը, որ այս անգամ ռուսական կողմից նախաձեռնություն է առաջ քաշվել Թուրքիան գազային հանգույցի վերածելու վերաբերյալ։ Իսկ այս պայմաններում, իրավիճակից օգտվելով, Թուրքիան փորձում է գազի զեղչ պոկել Ռուսաստանից կամ էլ վճարումների հետաձգման մասին համաձայնություն ձեռք բերել։ Միաժամանակ, եթե թուրքական գազային հանգույցն իրականություն է դառնում, ապա եվրոպական երկրները հետագայում էներգակիրներ ստանալու մասով կախվածության մեջ են հայտնվելու Թուրքիայից, իսկ այդ երկիրը լրացուցիչ շահույթներ է ստանալու՝ չունենալով էներգակիրների անհրաժեշտ պաշարներ և ընդամենը տրանզիտի դեր կատարելով։ Եվ այստեղ է, որ հարց է ծագում՝ ավելի նպատակահարմար չի՞ լինի Եվրոպայի համար առանց միջնորդ պետության գազ ձեռք բերել անմիջականորեն Ռուսաստանից, օրինակ՝ Բալթիկ ծովով, քան Թուրքիայի միջոցով այն ստանալ՝ սնուցելով այդ երկրի տնտեսությունը։ Առանց այն էլ, բացի ռուսական գազից, Թուրքիայով Եվրոպա է մատակարարվում նաև ադրբեջանական գազը։ Իսկ Եվրամիությունը գազի մատակարարումները դիվերսիֆիկացնելու անվան տակ սկսել է իր ուշադրությունը հառել Բաքվի ուղղությամբ։

Այդ է պատճառը, որ հուլիսին Եվրամիությունն ու Ադրբեջանը էներգետիկ ոլորտում ռազմավարական գործընկերության փոխըմբռնման հուշագիր ստորագրեցին։ Այս հուշագրի համապատասխան, Եվրամիությունը մտադիր է ընդլայնել Ադրբեջանը Եվրոպային կապող Հարավային գազային միջանցքը և կրկնապատկել ադրբեջանական գազի մատակարարումը 2027 թվականին՝ այն հասցնելով 20 մլրդ խմ-ի։ Բայց, փորձագետների դիտարկմամբ, ադրբեջանական գազը չի կարող այլընտրանք լինել ռուսական գազի համար, քանի որ 2021 թվականին Ռուսաստանից դեպի Եվրամիություն 155 մլրդ խմ գազ է արտահանվել՝ կազմելով գազի ընդհանուր սպառման 40 տոկոսը։ Եվ 400 մլրդ խմ-ից ավելի պահանջարկ ունեցող Եվրոպայի համար ադրբեջանական գազը մեծ հաշվով խնդիր չի լուծում։ Այնինչ, էներգետիկ առումով Ադրբեջանի կարևորության ընդգծումը դառնում է գործոն ԵՄ-ի կողմից վարվող քաղաքականության համատեքստում։ Եթե, օրինակ՝ Ռուսաստանը հատուկ գործողություն է սկսում Ուկրաինայում, ապա կարելի է Ռուսաստանի դեմ շատ խիստ պատժամիջոցներ սահմանել, իսկ երբ Ադրբեջանը ներխուժում է ՀՀ ինքնիշխան տարածքներ ու բռնազավթում դրանք, ապա կարելի է բավարարվել միայն զորքերը հետ քաշելու կոչերով և մի քանի տասնյակ դիտորդներ Հայաստան ուղարկելով։

Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարական արժեքների պաշտպանության դիրքերից հանդես եկող Եվրոպան անգամ աչք է փակում այն փաստի վրա, որ ի հայտ են գալիս ադրբեջանական զինված ուժերի և, ընդհանուր առմամբ, ադրբեջանական պետության կողմից ռազմական հանցագործությունների կոնկրետ դեպքեր։ Ոչ մի պատժամիջոց չի սահմանվել Ադրբեջանի ու հատկապես այդ երկրի նախագահ Ալիևի նկատմամբ, որը ներգրավված է բազմաթիվ կոռուպցիոն սկանդալներում, թքած ունի մարդու իրավունքների վրա և անգամ եվրոպական քաղաքական գործիչներին կաշառելու մեծ փորձ է կուտակել։ Եվ քանի որ ԵՄ-ն խլացած է ձևանում Ադրբեջանին պատժելու հարցում, ապա Բաքվի ախորժակն աճում է։ Ադրբեջանը հիմա էլ մեծ ներդրումներ է պահանջում Եվրոպայից, որպեսզի 2027 թվականին գազի մատակարարման ծավալները հասցնի 20 մլրդ խմ-ի՝ իբր մտավախություն հայտնելով, թե եվրոպացիները կարող են կրկին գազ գնել Ռուսաստանից և ադրբեջանական գազի կարիքը չունենալ։ Այլ կերպ ասած՝ Ադրբեջանը շանտաժի է ենթարկում եվրոպացիներին, որպեսզի ԵՄ-ն ավելի երկարաժամկետ պայմանագրեր կնքի իր հետ ու խոշոր ներդրումներ կատարի։

Ու այս հարցը Բաքուն ձգտում է օգտագործել նաև Հայաստանի դեմ իր ծրագրերն իրականություն դարձնելու տեսանկյունից։ Դրա համար էլ Ալիևը հայտարարում էր, թե իրենք մտադիր են ադրբեջանական գազը արտահանել Եվրոպա, և այդ նպատակով կարևոր է համարում նաև, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» գործարկումը։ Ըստ էության, նախապատվությունը տալով էներգետիկ մատակարարումների հարցում Ադրբեջանի բռնապետական ու հանցագործ ռեժիմի հետ համագործակցությանը՝ ԵՄ-ն հեղինակազրկվում է, քանի որ շեղվում է իր որդեգրած սկզբունքներից։ Բնական է, որ Բրյուսելի ու Բաքվի միջև կնքված գազային գործարքը լուրջ քննադատության է արժանանում տարբեր հեղինակավոր իրավապաշտպան կազմակերպությունների և եվրոպական քաղաքական գործիչների կողմից։ Ուստի, այս ամենը հաշվի առնելով՝ Հայաստանը կարող է ԵՄ-ի որդեգրած արժեքների հարցում կոնկրետ պահանջներ դնել Բրյուսելի առաջ։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում