Ի զորու կլինե՞ն կամ կցանկանա՞ն Հայաստանի շահերից բխող որոշում ընդունել․ «Փաստ»

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ 13 Ապրիլ, 2023 10:31

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Վերջին շրջանում ադրբեջանա-իրանական հարաբերությունները ծայրաստիճան լարվել են։ Ադրբեջանը նույնիսկ անցանկալի անձ հայտարարեց Իրանի դեսպանության 4 աշխատակցի, իսկ Բաքվում զբաղված են, այսպես կոչված, իրանական «լրտեսական ցանցի» բացահայտմամբ ու ճնշումներ են գործադրում Իրանի հետ կապեր ունեցող շիա հոգևորականների նկատմամբ։ Ադրբեջանում ընթացող քննարկումներում նաև թափ են հավաքում Իրանից Հարավային Ադրբեջանը պոկելու մասին խոսակցությունները։ Բնականաբար, դրանք Իրանը Հայաստանին կապող սահմանը կտրելու և պանթուրքական ծրագրերն իրականություն դարձնելու համատեքստում են։ Բայց Ադրբեջանը միայնակ չի գործում և ունի Թուրքիայի լիակատար աջակցությունը։

Միևնույն ժամանակ, հակաիրանական քաղաքականության համատեքստում պաշտոնական Բաքուն խորացնում է իր համագործակցությունն Իսրայելի հետ, ինչը նույնպես զայրացնում է Թեհրանին։ Քանի որ Իսրայելը, Թուրքիան և Ադրբեջանը ընդհանուր ճակատ են ձևավորել Իրանի ու Հայաստանի դեմ, ապա Թեհրանում ևս գիտակցում են Հայաստանի հետ համագործակցությունը խորացնելու, իսկ անհրաժեշտության դեպքում միասնական ձևաչափով հանդես գալու անհրաժեշտությունը։ Այլապես Հայաստանի տարածքն օկուպացնելուց ու, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքը» բացելուց հետո տարածաշրջանային մակարդակում ուժերի բալանսը լիովին փոխվելու է, և Ադրբեջանն Իսրայելի, Թուրքիայի ու նաև Արևմուտքի հրահրմամբ արդեն անցնելու է Իրանի դեմ ագրեսիվ գործողությունների իրականացմանը։

Ուստի, պատահական չէ, որ Իրանը Հայաստանի հետ համագործակցությունը խորացնելու ուղղությամբ տարբեր նախաձեռնություններով է հանդես գալիս, սակայն Հայաստանի կողմից դրանց արձագանքը դեռևս համարժեք չէ։ Օրինակ՝ անցյալ տարվա հոկտեմբերին Իրանը Սյունիքում գլխավոր հյուպատոսություն բացեց, և Հայաստանն էլ հայտարարեց, թե մտադիր է գլխավոր հյուպատոսություն բացել Թավրիզում, բայց մինչ օրս բացումը տեղի չի ունեցել։ Ավելին՝ Իրանը Հայաստանի հետ փոխգործակցությունը տեսնում է տարածաշրջանային անվտանգության ճարտարապետության համատեքստում։ Վերջերս Հայաստանի ԱԽ քարտուղար Արմեն Գրիգորյանն աշխատանքային այցով մեկնել էր Թեհրան ու հանդիպում ունեցել Իրանի Իսլամական Հանրապետության ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի քարտուղար Ալի Շամխանիի հետ:

Հանդիպման ընթացքում նրանք քննարկել էին տարածաշրջանում ստեղծված անվտանգային իրավիճակը։ Եվ ուշագրավ է, որ Շամխանին նշել է, թե «Հարավային Կովկասում աշխարհագրական ցանկացած փոփոխություն կստեղծի լարվածություն, որից կօգտվեն տարածաշրջանի անվտանգության և կայունության թշնամիները»: Նշենք, որ Շամխանին ակտիվորեն ներգրավված է վերջերս սկսված Իրանի և Սաուդյան Արաբիայի հարաբերությունների կարգավորման, ինչպես նաև մյուս արաբական երկրների հետ տարվող՝ համագործակցության խորացման գործընթացում, և հերթն արդեն հասել է Հայաստանի հետ ակտիվ աշխատանքներին։ Իրանական տարբեր հարթակների փոխանցմամբ և իրանական փորձագետների տվյալներով, Թեհրանն անվտանգության ոլորտի գլխավոր պաշտոնյաների հանդիպման ընթացքում հերթական անգամ, այս դեպքում՝ առավել բաց ու հստակ հայկական կողմին առաջարկել է կնքել ռազմաքաղաքական դաշինք, որը ենթադրում է համապատասխան փաստաթղթի ստորագրում։

Այստեղ հատկանշական է, որ այսպիսի առաջարկը փոխանցվում է կոնկրետ Արմեն Գրիգորյանի միջոցով, որը համարվում է արևմտյան կողմնորոշման կարկառուն ներկայացուցիչ և ՀՀ աշխարհաքաղաքական վեկտորի փոփոխության գլխավոր շահառուներից մեկը։ Այսպիսով, ստացվում է, որ իրանական կողմը փաստացի «վիլկայի» մեջ է դնում Արմեն Գրիգորյանին՝ կապված հստակ որոշումների և աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումների հետ։ Մյուս կողմից էլ այս առաջարկով Իրանը ցանկանում է լեգիտիմ իրավունք ստանալ՝ հնարավոր էսկալացիայի դեպքում միջամտելու և իր սահմանած կարմիր գծերի անցումը կանխելու ուղղությամբ գործողություններ ձեռնարկելու համար։ Բացի այդ, եթե նույնիսկ ռազմական բախման խնդիր էլ չլինի, ապա ռազմաքաղաքական դաշինքի ստորագրումը Հայաստանի և Իրանի միջև կարող է հստակ ուղերձ փոխանցել առաջին հերթին Ադրբեջանին, ապա նաև Թուրքիային, որոնք իրենց համատեղ գործողությունները նույնպես պատկերացնում են դաշինքի մասին փաստաթղթի՝ «Շուշիի հռչակագրի» շրջանակներում։

Հայաստանի և Իրանի դաշինքի ձևավորման պարագայում Թուրքիան ու Ադրբեջանն արդեն հստակ կհասկանան, որ միջազգային իրավունքի շրջանակներում Իրանն իրավունք է վերապահում տարածաշրջանում իր կողմից սահմանված կարմիր գծերի հատումը թույլ չտալու համար։ Փաստացի, համապատասխան փաստաթղթի շրջանակում, երբ ձևակերպված կլինեն անվտանգության հետ կապված կողմերի իրավունքներն ու պարտավորությունները, համագործակցող պետությունների հարաբերությունները լիովին այլ հարթություն կտեղափոխվեն։ Միակ հարցն այստեղ այն է, թե ՀՀ իշխանությունները վերջապես ի զորու կլինե՞ն կամ կցանկանա՞ն Հայաստանի շահերին համապատասխան որոշում ընդունել...