«Ռեալիզմը ոչ միայն և նույնիսկ ոչ այնքան ուժի ու զորության, որքան այդ ամենի արդյունավետ օգտագործման մասին է»․ «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

forbes.ru-ն իր «Հնարավորի սահմանները. ինչո՞ւ Փաշինյանի խոսքերը դեռ չեն նշանակում Երևանի և Բաքվի հաշտեցում» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Նիկոլ Փաշինյանը խոսել է 1991 թվականի սահմաններում Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության (այսինքն` Լեռնային Ղարաբաղի հետ միասին) ճանաչման հնարավորության մասին։ ՄԳԻՄՕ-ի Միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող Սերգեյ Մարկեդոնովը կարծում է, որ, չնայած այդ հայտարարության կարևորությանը, այն չի հանգեցնի հակամարտության ավարտի։ Փաշինյանի «ապրիլ յան թեզերը» չէին կարող չհայտնվել լրատվականների գլխագրերում: Դրա համար կա մի քանի պատճառ: Նախ՝ Լեռնային Ղարաբաղը դարձել է հետխորհրդային Հայաստանի հիմնասյուներից մեկը։ Հայերի համար գլխավոր խնդիրը եղել է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի կարգավիճակը։ Այն շատ առումներով է «արթնացրել» Հայաստանին, այդ պահանջը դարձել է հայկական քաղաքականության ֆիրմային ոճը։

Եվ այդ համատեքստում Ադրբեջանի «տարածքային ամբողջականության» ճանաչումը 1991 թվականի սահմաններում հեղափոխական քայլ է թվում։ Երկրորդ հերթին՝ դա նշանակում է Անդրկովկասում երկարատև հակամարտության ավարտը և կարող է արմատապես փոխել ողջ տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական կառուցվածքը, եթե, իհարկե, տեղի ունենա։ Այսօր Վաշինգտոնն ու Բրյուսելը՝ մի կողմից, և Մոսկվան՝ մյուս կողմից, ծանր պայքար են մղում գլխավոր խաղաղարարի իրավունքի համար։ Բոլորն էլ խոսում են հակամարտությունը որքան հնարավոր է շուտ դադարեցնելու անհրաժեշտության մասին։ Այնուամենայնիվ, Արևմուտքը խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը համարում է հակամարտությունից դուրս գալու գործընթացի սկիզբ, իսկ Ռուսաստանը՝ որպես վերջնական քայլ, երբ Բաքուն և Երևանը կորոշեն պետական սահմանները և Ղարաբաղի կարգավիճակը։

Ակնհայտ է, որ ԱՄՆ-ը և ԵՄ-ն նախընտրում են չտեսնել ռուս խաղաղապահներ ղարաբաղյան հողում, ինչպես նաև բուն Հայաստանում. խաղաղության հաստատումը կակտիվացնի այդ բոլոր գործընթացները։ Երրորդ հերթին՝ Ղարաբաղը դարձել է Փաշինյանի առանցքային «սյուժեներից» մեկը։ Որպես ընդդիմադիր լրագրող, առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմնակից՝ նա մեկ անգամ չէ, որ հրապարակայնորեն արտահայտվել է Ղարաբաղի հարցում փոխզիջումների օգտին։ Սակայն, դառնալով վարչապետ, նա կտրուկ փոխել էր իր հռետորաբանությունը։ «Արցախը Հայաստան է և վերջ» արտահայտությունը Փաշինյանին երկար կհիշեցնեն և՛ ընկերները, և՛ հակառակորդները: Բայց 2020 թվականին նրա արմատական նեոֆիտիզմը բախվեց ադրբեջանական բանակի հաջող հարձակմանը, տարածքային կորուստներին, ռազմական պարտությանը և արդյունքում զիջումների անհրաժեշտությանը։

Արդյո՞ք հնարավոր է խոսել խաղաղության մոտալուտ սկզբի և Անդրկովկասը կայուն տարածաշրջանի վերածվելու մասին։ Կարևոր է հեռանալ մակերեսային զգացմունքային տպավորություններից։ Սկսենք նրանից, որ սա առաջին դեպքը չէ, երբ Փաշինյանը խոսում է 1991 թվականի սահմանների ճանաչման մասին։ Այդ մասին նա մի քանի անգամ խոսել է անցած տարվա ընթացքում՝ ընդգծելով, որ Երևանը չունի արտաքին դաշնակիցներ, որոնք կաջակցեն Ղարաբաղի անկախությանը, և չկան ռևանշի ռազմական հնարավորություններ։ Այնպես որ, պետք է փոխզիջում գտնել: Սակայն Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը չի զարգացել ուղիղ գծով։ 1990 թվականին ընդունելով Անկախության հռչակագիրը՝ Երրորդ հանրապետության հիմնադիր հայրերը ամրագրել են, որ նոր պետությունը ստեղծվում է Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի «վերամիավորման» հիման վրա։ Այնուամենայնիվ, նրանք շուտով բախվեցին միջազգային ճանաչման անհրաժեշտությանը և «իջեցրին պահանջների նշաձողը»՝ դե ֆակտո հրաժարվելով և՛ «միացումից», և՛ ինքնահռչակ ԼՂՀ-ի ճանաչումից։ Քանի դեռ հայկական ուժերը վերահսկում էին նախկին ինքնավարության մեծ մասը՝ գումարած Ադրբեջանի յոթ հարակից շրջանները՝ այսպես կոչված, «անվտանգության գոտին», ընդունված չէր փոխզիջումների մասին հրապարակավ խոսել։

Բայց քաղաքականությունը հնարավորությունների արվեստ է, իսկ ռազմական աղետալի պարտությունը լավագույն ֆոնը չէ վերջնագրեր ներկայացնելու համար։ Բայց ինչո՞ւ այդ դեպքում խորհրդարանում իր թեզերի ներկայացումից երկու օր անց նույն Փաշինյանը հայտարարեց «ադրբեջանական սադրանքների» վտանգի և Բաքվի՝ իրավիճակի սրման ցանկության մասին։ Վարչապետը դժվար ընտրության առաջ է, քանի որ, Gallup International Association-ի հայաստանյան ներկայացուցչության տվյալներով, մեծ է այն հայերի թիվը, ովքեր անընդունելի են համարում Լեռնային Ղարաբաղի՝ Ադրբեջանի կազմում լինելը: Փաշինյանի «ապրիլ յան թեզերը» բուռն արձագանք են առաջացրել նաև Ստեփանակերտում։ Վարչապետը չի կարող անտեսել հասարակական կարծիքի գործոնը: Այնուամենայնիվ, բանը միայն այդ չէ: Հայաստանի վարչապետը չի կարող հաշվի չառնել նաև ադրբեջանական հռետորաբանությունը: Իսկ պաշտոնական Բաքվի ներկայացուցիչները Փաշինյանի ելույթներն ավելի շուտ ընկալում են որպես թուլության դրսևորում։

Ինչ էլ լինի, Փաշինյանը հիանալի հասկանում է, որ Բաքվի հետ հարաբերությունների խնդիրը ոչ միայն Ղարաբաղի, այլ նաև սահմանազատման հարցն է։ Եվ նա անգամ չի ակնարկում, այլ բացահայտ խոսում է իր երկրի՝ Հայաստանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ հարգանքի մասին։ Բայց իրականում Ղարաբաղի հարցը միայն Անդրկովկասի երկու հարևան պետությունների բախման խնդիրը չէ։ Եվ ոչ ինքնորոշման կամ օկուպացված հողերի ապաօկուպացիայի խնդիրը։ Դա ոչ պակաս կարևոր հանգամանք է ռեսուրսների և ռազմավարական պլանավորման տեսակետից: Հետխորհրդային տարածքում քաղաքական գործիչների համար ռեալիզմը դարձել է ավելին, քան միջազգային հարաբերությունների տեսությունը, ավելի շուտ այն վերածվել է մի տեսակ աշխարհիկ կրոնի։ Բայց հավատալով այդ դավանանքին՝ պետք է նկատի ունենալ, որ ռեալիզմը ոչ միայն և նույնիսկ ոչ այնքան ուժի ու զորության, որքան այդ ամենի արդյունավետ օգտագործման մասին է։ Հակառակ դեպքում մեծ է «մահապատիժ չի կարելի ներել» իրավիճակում հայտնվելու վտանգը, իսկ ավելի կոնկրետ՝ «դիմադրել չի կարելի հանձնվել» իրավիճակում:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում