Ո՛չ ներկա փուլում, ո՛չ էլ կանխատեսելի ապագայում առաջընթացի համար էական նախադրյալներ չկան. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

eadaily.com–ն իր «Պայմանագիրն ավելի արժեքավոր է, քան ժամկետը. Ալիևը, «խուսափելով» Մոսկվայից, Տիրանայում Փաշինյանին հույս չի տվել» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ, չնայած հնարավորինս շուտ խաղաղության պայմանագիր կնքելու վերաբերյալ մի շարք երկրների և միջազգային կազմակերպությունների բազմաթիվ կոչերին, որոնք հիմնականում ուղղված են ադրբեջանական կողմին, այս տարվա մարտի 13-ից ի վեր այդ հարցում առաջընթաց չկա։ Հենց այդ օրը Բաքվի և Երևանի պաշտոնյաները հայտարարեցին «Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին» համաձայնագրի նախագծի մշակման շուրջ բանակցությունների ավարտի մասին։ Այսպիսով, խաղաղության պայմանագրի տեքստը լիովին համաձայնեցված է, սակայն Իլհամ Ալիևը չի շտապում ուրախացնել Նիկոլ Փաշինյանին միջպետական փաստաթուղթը ստորագրելու իր պատրաստակամության մասին լուրով։ Ինչպես հայտնի է, Բաքուն Երևանին երկու պայման է առաջադրել՝ Հայաստանի գործող Սահմանադրության տեքստից հանել Ադրբեջանի նկատմամբ «տարածքային պահանջները» և համատեղ որոշմամբ պաշտոնականացնել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումը։ Հայաստանի վարչապետը չի առարկում երկրորդ պայմանին։ Փաշինյանը իրականում դեմ չէ նաև հանրապետության Հիմնական օրենքում փոփոխություններ կատարելուն, քանի որ նախկինում առաջ էր քաշել «իրական Հայաստանի» հայեցակարգը, որը հիմնված է բացառապես նախկին Հայկական ԽՍՀ տարածքային սահմաններում հայկական պետականության կառուցման սկզբունքի վրա։ Ավելին, «թավշյա հեղափոխության» առաջնորդը սկսել է սահմանադրական բարեփոխումների գործընթացը և նաև սկսել է հասարակական կարծիքը պատրաստել Հիմնական օրենքի ընդունմանը։ Սակայն ամեն ինչից երևում է, որ Երևանի և Բաքվի համար պատմական փաստաթուղթ ստորագրելու հեռանկարը հետաձգվում է մինչև հաջորդ տարվա երկրորդ կեսը։ Փաշինյանի համար լավագույն սցենարն այն է, որ իր կուսակցությունը հաջողությամբ անցնի 2026 թվականի հունիսին կայանալ իք խորհրդարանական ընտրությունները, մնա իշխանության գլուխ և հաջողության հասնի նաև սահմանադրական հանրաքվեում։ Այդ ճանապարհին Փաշինյանը դեռ պետք է կշռադատի ներքին և արտաքին քաղաքական ռիսկերը, եթե նույն օրը խորհրդարանական ընտրություններ և սահմանադրական հանրաքվե անցկացնելու որոշում ընդունի։

Մինչդեռ հայ փորձագիտական համայնքում արդեն ձևավորվել է այն կարծիքը, որ վերոնշյալ խաղաղության հեռանկարը կարող է հետաձգվել մինչև 2027 թվականը: Ալիևի՝ Փաշինյանի հետ հանգիստ շփվելու ձևը լավատեսություն չի առաջացնում համաձայնագրի ստորագրման վերաբերյալ կանխատեսումներում: Հիշեցնենք, որ Ադրբեջանի նախագահը և Հայաստանի վարչապետը կարճ զրույց են ունեցել մայիսի 16-ին Ալբանիայի մայրաքաղաքում կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի 6-րդ գագաթաժողովի շրջանակներում։ Ակնկալվում էր, որ նման բարձր մակարդակի շփում տեղի կունենա մայիսի 9-ին Մոսկվայում, սակայն Ալիևը, ի տարբերություն Փաշինյանի, խուսափեց մեկնել Ռուսաստանի մայրաքաղաք։ Հատկանշական է, որ նա ուղիղ մեկ շաբաթ անց ժամանակ գտավ Տիրանա գնալու։ Ադրբեջանի առաջնորդի այս «դեմարշում» մեկնաբանները տեսնում են Մոսկվայի և Բաքվի միջև հարաբերությունների ներկայիս փուլում որոշակի անբարենպաստ իրավիճակի հաստատումը։ Ըստ էության, առաջին հերթին երկկողմ հարաբերություններում վերջին զարգացումներն են Ալիևին դրդել այդքան ցուցադրական հրաժարվել Ռուսաստանի մայրաքաղաք մեկնելուց։

Ադրբեջանի նախագահի հետ «ուշացած» անձնական շփումը Հայաստանի վարչապետին վստահություն չի ներշնչել խաղաղության պայմանագիրը հնարավորինս շուտ ստորագրելու հնարավորության հարցում։ Ալբանիայի մայրաքաղաքում կայացած հանդիպմանը զուգահեռ պաշտոնական Բաքուն կրկին հիշեցրել է խաղաղության ճանապարհին իր երկու նախապայմանները։

Հայ փորձագետները, որոնք հիմնականում կասկածամիտ են խաղաղության պայմանագրի մոտալուտ ստորագրման նկատմամբ, ինչպես և սպասվում է, արձագանքել են ադրբեջանական կողմից ստացված ազդանշաններին։ «Սա ցույց է տալիս, որ Բաքուն շարունակում է պնդել Հայաստանի Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ կատարելու վրա»,– նշել է քաղաքագետ Տիգրան Գրիգորյանը։

Նրա խոսքով, խաղաղության պայմանագրի տեքստի համաձայնեցումից հետո պարզ դարձավ, որ դրա ստորագրմանը հասնելու համար անհրաժեշտ «նվազագույն վերջնաժամկետը» 2026 թվականն է, հնարավոր է նաև 2027 թվականը։ «Նույնիսկ եթե Հայաստանը ցանկանա էլ, չի կարող արագ փոփոխություններ կատարել Սահմանադրության մեջ, ուստի դժվար է ակնկալել, որ որևէ փաստաթուղթ կստորագրվի մինչև 2026 թվականը», - փաստել է նա։

Տիրանայում Փաշինյանի և Ալիևի միջև տեղի ունեցած զրույցից հետո հայկական կողմը հայտնել է, որ առաջնորդներն «ընդգծել են խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման գործընթացը շարունակելու կարևորությունը»։ Ադրբեջանական կողմը, իր հերթին, հանդիպման վերաբերյալ առանձին պաշտոնական հայտարարություն չի արել։ «Փաշինյանի և Ալիևի հանդիպումը դժվար թե կարելի է բանակցություններ անվանել: Ինչպես տեսանք, դրանք որոշակի շփումներ էին, որոնք տեղի ունեցան ոչ պաշտոնական միջավայրում, և որոնք, հավանաբար, կոնկրետ արդյունքներ չեն տա»,– նշել է քաղաքագետ Գրիգորյանը։

Հայկական կողմի՝ խաղաղության պայմանագրի մոտալուտ ստորագրման վերաբերյալ սպասումները, հատկապես, եթե դրանք հիմնված են զգուշավոր լավատեսության վրա, կարելի է միայն ողջունել։ Մեկ այլ խնդիր է այն, որ ո՛չ ներկա փուլում, ո՛չ էլ կանխատեսելի ապագայում խաղաղության ճանապարհին առաջընթացի համար էական նախադրյալներ չկան։ Այսպես թե այնպես, հայ ընտրողների շրջանում տարածաշրջանում «խաղաղության դարաշրջանի» մոտենալու մասին հայտարարություններով հույս ներշնչելը և այդ գործընթացի հաջողությունը 2026 թվականի ընտրություններում գործող իշխող կուսակցության հաղթանակի հետ կապելը հավանաբար կդառնա Փաշինյանի գլխավոր ուղերձը առաջիկա ընտրարշավի ընթացքում։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում