Նախագծի իրականացումը կասկածի տակ է. ի՞նչ ենթատեքստեր կան «ցորենային» պատմության տակ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

vedomosti.ru–ն «35 տարվա ընթացքում առաջին անգամ բեռները Հայաստան են հասնելու Ադրբեջանի տարածքով» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Ադրբեջանը վերացրել է իր տարածքով Հայաստան բեռների տարանցման բոլոր սահմանափակումները, հայտարարել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հոկտեմբերի 21-ին Աստանայում Ղազախստանի ղեկավար Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի հետ բանակցություններից հետո։ Նա նաև ենթադրել է, որ, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» բացումը տեղի կունենա մինչև 2028 թվականի վերջ։

Ադրբեջանից Հայաստան առաջին տարանցիկ բեռը կլինի ղազախական հացահատիկը, որը, Ալիևի խոսքով, ցույց կտա երկու կովկասյան հանրապետությունների միջև խաղաղության հաստատումը ոչ միայն թղթի վրա, այլ նաև գործնականում։

Ըստ քաղաքագետ և կովկասագետ Արթուր Աթաևի, Ադրբեջանի տարածքով առաջին բեռի տարանցումը Հայաստան ներկայում հնարավոր է ջրային, օդային կամ ճանապարհային տրանսպորտով։ Մասնագետը կարծում է, որ երկրների միջև երկաթուղային կապի գործարկումը մոտ ապագայում խնդրահարույց է, չնայած «վերագրավված ադրբեջանական տարածքներում կառուցվել են ժամանակակից մայրուղիներ, իսկ Ֆիզուլիում, Զանգելանում և Լաչինում շահագործման են հանձնվել նոր միջազգային օդանավակայաններ»։

Ասուլիսում Ալիևը նաև անդրադարձել է «Զանգեզուրի միջանցքին»։ Նա խոստացել է մինչև հաջորդ տարվա կեսերը ավարտել ճանապարհի և երկաթուղու կառուցումը երթուղու ադրբեջանական հատվածում։ «Այդ միջանցքը, որի բեռնաշրջանառությունը կազմում է տարեկան 15 միլիոն տոննա, կհամապատասխանի ամենաժամանակակից չափանիշներին։ Հետևաբար, մեր երկրների միջով Ասիայից Եվրոպա և հետադարձ բեռնափոխադրումների ծավալն ունի աճի ներուժ, ինչպես նաև կունենա ավելի մեծ ներուժ բեռների ընդունման և ուղարկման առումով», - ընդգծել է Ալիևը։ Դրանից մի փոքր անց Հայաստանի վարչապետի մամուլի քարտուղարն իր ֆեյսբուքյան էջում գրել է, որ Բաքվի կողմից Հայաստան բեռնափոխադրումների բոլոր սահմանափակումների վերացումը «կարևոր քայլ է երկու կովկասյան հանրապետությունների միջև տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացման, վստահության ամրապնդման և խաղաղության ինստիտուցիոնալացման համար»։

Հիշեցնենք, որ 1990-ականների սկզբից ի վեր Ադրբեջանից դեպի Հայաստան բեռնափոխադրումներն անհնար էին դարձել Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ երկրների միջև հակամարտության պատճառով։ Այս ժամանակահատվածում Երևանի ցամաքային կապը արտաքին աշխարհի հետ իրականացվում էր հարևան Վրաստանի կամ Իրանի տարածքով։ Սակայն 2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ինստիտուտների լուծարումից հետո, որը տեղի ունեցավ ադրբեջանական ռազմական գործողության արդյունքում, երկու կովկասյան պետությունների միջև հարաբերությունները աստիճանաբար սկսեցին կարգավորվել։ Օգոստոսի սկզբին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ Ալիևը և Փաշինյանը Վաշինգտոնում ընդունեցին խաղաղ հարաբերությունների վերաբերյալ համատեղ հռչակագիր։ Փաստաթուղթը նախատեսում է Իրան-Հայաստան սահմանի երկայնքով տրանսպորտային միջանցքի ստեղծում («Թրամփի երթուղի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար»), որը կկառավարի ամերիկյան կապալառուն։ Սեպտեմբերի վերջին Մինսկում կայացած Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի նիստում Ադրբեջանի վարչապետ Ալի Ասադովը հայտարարեց, որ այդ նոր երթուղին կարող է դառնալ Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի (Ռուսաստանից Իրան՝ Ադրբեջանի միջոցով) անբաժանելի մասը, ինչպես նաև դառնալ Միջին միջանցքի (Կենտրոնական Ասիայի պետություններից Կովկաս տանող Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղի) կարևոր հատված։

Ադրբեջանցիների հետ զուգահեռ՝ Երևանը թուրքական իշխանությունների հետ տեխնիկական ուսումնասիրություններ է անցկացրել Շիրակ-Կարս երկաթուղու վերականգնման և վերագործարկման համար, որը 1990-ականների սկզբից թուրքական կողմը փակել էր Ղարաբաղյան հակամարտության պատճառով: Տրանսպորտի և լոգիստիկայի ադրբեջանցի փորձագետ Ռաուֆ Աղամիրզաևը վստահ է, որ «Զանգեզուրի միջանցքի»՝ 2028 թվականի վերջին գործարկումը տեխնիկապես հնարավոր է: Նա նշել է, որ Ադրբեջանի սահմանամերձ Աղբենդ գյուղում երկաթուղու և մայրուղու կառուցումը ներկայում գտնվում է իր վերջնական փուլում, և դրանց շահագործման հանձնումը նախատեսված է հաջորդ տարի: Երթուղու Նախիջևանի հատվածի համար, շարունակել է փորձագետը, մասնագետները պատրաստել են տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրություն և մոտ ապագայում պլանավորում են արդիականացնել առկա ճանապարհները և որոշակի տարածքներում կառուցել նորերը:

Սակայն փորձագետ Աթաևը կարծում է, որ այդ միջազգային տրանսպորտային երթուղու գործարկմանը ներկայում խոչընդոտում է նախագծի օպերատորի վերաբերյալ պարզության բացակայությունը: «Դեռևս հայտնի չէ, թե արդյո՞ք ամերիկացիները կմասնակցեն: Ես կարծում եմ, որ ԱՄՆ-ը հասկանում է առանց Ռուսաստանի մասնակցության Հարավային Կովկասում տնտեսական նախագծերում իր ներդրումների անիմաստությունը: Հետևաբար, լիովին չպետք է անտեսել Ռուսաստանի շահերը տարածաշրջանում»,– ասել է նա: Ավելին, շարունակել է Աթաևը, «Թրամփի երթուղին» բացելու համաձայնագրի շահագրգիռ կողմերը դեռևս մանրամասն հաշվարկներ չեն անցկացրել դրա ներուժի և տնտեսական կենսունակության վերաբերյալ։

Աղամիրզաևը իր հերթին նշել է, որ հայկական կողմի շինարարության ժամանակացույցը զգալիորեն հետ է մնում ադրբեջանականից։ Առկա տվյալներով, այժմ երկրի հարավի սահմանային շրջաններում ընթանում են հորատման և պայթեցման աշխատանքներ, իսկ ապամոնտաժված երկաթուղու շինարարությունը նույնիսկ չի էլ սկսվել։ «Երևանը նաև որևէ աշխատանք չի կատարում հայ-ադրբեջանական սահմանի հյուսիսային հատվածում գտնվող Ղազախ-Իջևան երթուղու վրա։ Այդ երկաթուղային հատվածն ամբողջությամբ ապամոնտաժվել է, և դրա վերականգնումը գնահատվում է մոտ 500 միլիոն դոլար», - բացատրել է փորձագետը։ Իսկ Աթաևի կարծիքով, հայ հասարակության զգալի մասը չի ցանկանում, որ միջանցք բացվի իրենց երկրի ներսում, ուստի նախագծի իրականացումը կասկածի տակ է։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում