Չինաստանի հետ հարաբերությունների չօգտագործված պոտենցիալը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր ժամանակների աշխարհակարգի տրանսֆորմացիայի հիմնական շարժիչ ուժը, անկասկած, Չինաստանի աննախադեպ վերելքն է. այս երկիրը մի քանի տասնամյակի ընթացքում աղքատության ճիրաններից բարձրացավ՝ վերածվելով համաշխարհային տնտեսական, քաղաքական և տեխնոլոգիական բևեռի։ Այս գործընթացը վերաձևում է միջազգային հարաբերությունների ողջ ճարտարապետությունը՝ ազդելով տարբեր տարածաշրջանների վրա, այդ թվում՝ հեռավոր, և այս տեսանկյունից Հարավային Կովկասը բացառություն չէ։

Պեկինն իր ազդեցությունն ընդլայնում է ոչ թե դասական ռազմական էքսպանսիայի, այլ երկարաժամկետ, բազմաշերտ տնտեսական և «փափուկ ուժի» ռազմավարությունների միջոցով, որոնց առանցքում «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» գլոբալ նախաձեռնությունն է։ Այս համատեքստում հայ-չինական հարաբերությունները և դրանց զարգացման ներկա դինամիկան հետաքրքրություն են ներկայացնում, քանի որ առկա է փոխգործակցության չօգտագործված հսկայածավալ պոտենցիալ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսությունում Չինաստանից կատարված ուղղակի ներդրումների ծավալները դեռևս կարելի է աննշան համարել, մի շարք գործոններ, այնուամենայնիվ, աստիճանաբար ճանապարհ են հարթում Հայաստանում չինական ներկայության ընդլայնման համար, այդ թվում՝ հենց տնտեսական մակարդակում։

Հետաքրքրական է նախ դիտարկել տարածաշրջանային պատկերը. եթե հարևան Վրաստանում և Ադրբեջանում չինական տնտեսական ներկայությունը բավականին նկատելի է՝ արտահայտված խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերում, լոգիստիկ հանգույցներում և էներգետիկ ոլորտում, ապա Հայաստանում այն առայժմ տակավին մնում է հիմնականում «փափուկ ուժի» տիրույթում։ Պեկինն աստիճանաբար ավելացնում է հայաստանյան հումանիտար ոլորտում կատարվելիք ներդրումները։ Չինաստանը ներկայում հիմնականում ներգրավված է գլխավորապես մարդասիրական, մշակութային և կրթական ոլորտներում՝ Կոնֆուցիոսի ինստիտուտի գործունեությունից մինչև կրթաթոշակների տրամադրում և մշակութային փոխանակումներ, որոնք նպատակ ունեն ձևավորել դրական ընկալում և հասարակական հենարան ապագայում ավելի խոր համագործակցության համար։

Սակայն տնտեսական կապերում գերակշռում է անհամամասնությունը։ Առևտրային հաշվեկշռում շատ մեծ կշիռ է կազմում Չինաստանից ներկրումը Հայաստան՝ սպառողական ապրանքներից մինչև բարդ տեխնիկա։ Իսկ Հայաստանում չի ստեղծվել այնպիսի արտադրողական բազա, որը թույլ կտար հայկական ապրանքներին մուտք գործել չինական անծայրածիր շուկա։ Հատկապես վերջին տարիներին զգալիորեն աճել է չինական բրենդների ներկայությունը Հայաստանում։ Ուշագրավ է, որ հենց Չինաստանից են Հայաստան բերվում մեծ թվով էլեկտրամոբիլներ, որոնց արտադրության հարցում Չինաստանը գլոբալ առաջատար է։ Իսկ սա ցույց է տալիս, որ հայ սպառողը նախընտրում է չինական տեխնոլոգիական արտադրանքը։ Այս «փափուկ» և առևտրային ներթափանցմանը զուգահեռ՝ չինական ընկերությունները սկսել են ակտիվորեն ներգրավվել նաև Հայաստանի առանցքային ենթակառուցվածքային նախագծերում, մասնավորապես ճանապարհաշինության մեջ։

Չինաստանը հետևողականորեն ներգրավված է աշխարհի տարբեր երկրների ենթակառուցվածքային ծրագրերում՝ իրացնելով «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհի» տրամաբանությունը, իսկ այս տեսանկյունից Հայաստանը բացառություն չէ։ Ճիշտ է՝ Հայաստանում չինական ընկերությունները ներգրավված են շինարարական որոշ աշխատանքների մեջ, ինչպիսին է «Հյուսիս-Հարավ» ավտոմայրուղու առանձին հատվածների կառուցումը, սակայն շինարարության ոլորտն այն կետն է, որտեղ բացահայտվում է չիրացված պոտենցիալի ահռելի մասշտաբը։ Խնդիրն այն է, որ չինական ընկերությունները տասնամյակների ընթացքում ամբողջ աշխարհում շատ մեծ և անգերազանցելի փորձ են կուտակել խոշորամասշտաբ, գերբարդ ենթակառուցվածքներ ստեղծելու մասով՝ լինեն դրանք նավահանգիստներ, արագընթաց երկաթուղիներ, թունելներ, կամուրջներ, թե ջրամբարներ։ Ու հարցն այն է, որ Հայաստանը, որն ունի հսկայական ենթակառուցվածքային խնդիրներ և դեռ տեսական մակարդակում գտնվող հավակնոտ ծրագրեր, կարող է Չինաստանից ներգրավել ոչ միայն շինարարական ոլորտի հետ կապված ներդրումներ, այլև, ինչն ավելի կարևոր է, անգնահատելի փորձ, տեխնոլոգիական լուծումներ և կառավարման մոդելներ։

Սա այն ոլորտն է, որտեղ համագործակցության ներկայիս մակարդակը չնչին է՝ համեմատած հնարավորությունների հետ։ Սակայն ենթակառուցվածքային ոլորտից բացի, էլ ավելի խոր և ռազմավարական նշանակություն ունեցող մեկ այլ չօգտագործված ուղղություն կա։ Հայաստանում տնտեսության զարգացման համատեքստում շատ է նշվում և պետական մակարդակով առաջնահերթություն է հռչակվել նորագույն տեխնոլոգիաների և նորարարությունների կարևորությունը։ Մեր երկիրը ձգտում է դառնալ բարձր տեխնոլոգիական հանգույց, սակայն այս ուղղություններով Չինաստանի հետ համագործակցությունը խորացնելու ուղղությամբ քայլերի ակնհայտ պակաս կա։ Ամբողջ ուշադրությունն ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր մակարդակում գրեթե ամբողջությամբ կենտրոնացած է Արևմուտքի վրա։ Ավելի շատ խոսվում է Սիլիկոնյան հովտի մոդելի, ամերիկյան և եվրոպական տեխնոլոգիական ընկերությունների հետ համագործակցության մասին, ինչն, իհարկե, կարևոր է, սակայն այս ընթացքում գրեթե ամբողջությամբ անտեսվում է չինական կողմի հետ տեխնոլոգիական համագործակցության գործոնը։ Սա ռազմավարական տեսանկյունից կարճատեսություն է, քանի որ ժամանակակից Չինաստանը վաղուց դադարել է լինել միայն «արտադրող» երկիր. այն այսօր համաշխարհային առաջատար է արհեստական բանականության, 5G տեխնոլոգիաների, ֆինտեխի, կանաչ էներգետիկայի և էլեկտրոնային առևտրի մի շարք ուղղություններում։ Այս համագործակցությունը նույնպես էապես օգտակար կարող է լինել Հայաստանի համար՝ բերելով ոչ միայն այլընտրանքային տեխնոլոգիական լուծումներ, այլև հայկական ստարտափների համար ապահովելով մուտք դեպի հսկայական չինական շուկա։

Այս բոլոր հնարավորությունները նոր հարթություն տեղափոխելու հնարավորություններ կան՝ հատկապես այս տարվա օգոստոսին Հայաստանի և Չինաստանի միջև Ռազմավարական գործընկերության մասին համաձայնագրի ստորագրումից հետո։ Սա բացառիկ կարևոր քաղաքական փաստաթուղթ է, որը հարաբերությունները բարձրացնում է որակապես նոր մակարդակի և ստեղծում է իրավական ու քաղաքական հիմքեր, սակայն, ինչպես ցանկացած միջազգային պայմանագիր, սա միայն գործիք է, ոչ թե վերջնական նպատակ։

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում