Երևան, 20.Նոյեմբեր.2026,
00
:
00
ՀՐԱՏԱՊ

Ինչպես շները դարձան մեր ուղեկիցները. գիտնականները բացահայտել են ընկերության հնագույն պատմությունը

ԼԱՅՖ

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Մեր օրերում հարյուր միլիոնավոր շներ են ապրում մարդկանց կողքին, և շատերի համար նրանք վաղուց արդեն պարզապես կենդանիներ չեն, այլ հավատարիմ ուղեկիցներ և ընտանիքի իսկական անդամներ։ Մեր տեսակների պատմություններն այնքան վաղուց և խորապես են միահյուսված, որ երբեմն թվում է՝ մենք այլ կերպ զարգանալ չէինք էլ կարող։ Բայց ե՞րբ է սկսվել այս միությունը, և ինչպե՞ս է առաջացել շների տեսակների այս անհավատալի բազմազանությունը։

Science ամսագրում հրապարակված երկու նոր աշխատանքներ օգնում են նորովի անդրադառնալ այս հարցերին։ Դրանցից մեկը, որը կատարել է Մոնպելյեի համալսարանի Ալուեն Էվենի խումբը, ուսումնասիրել է շների և գայլերի հնագույն գանգերը։ Մյուսը, որը կատարել է Կունմինի կենդանաբանության ինստիտուտի Շաո-Ցզե Չժանի թիմը, հիմնված է Արևելյան Եվրասիայի շների հնագույն ԴՆԹ-ի վերլուծության վրա։ Միասին այս ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ շների պատմությունը մարդկանց կողքին շատ ավելի հին ու բարդ է, քան կարծում էինք։

Ալուեն Էվենի թիմն ուսումնասիրել է մինչև հիսուն հազար տարեկան 643 գանգ։ Պարզվել է, որ գանգի բնորոշ «շնային» ձևը սկսում է դրսևորվել մոտ տասնմեկ հազար տարի առաջ՝ վերջին սառցե դարաշրջանի ավարտից հետո։ Եվ հենց այս ժամանակ շների մեջ գոյություն է ունեցել չափերի և ձևերի նկատելի բազմազանություն։ Սա նշանակում է, որ ապագա տեսակների հսկայական բազմազանության հիմքը դրվել է ոչ թե վերջին սելեկցիոներների կողմից, այլ հնագույն գործընթացների շնորհիվ, որոնք տեղի են ունեցել դեռևս խոր հնությունում։ Ավելի վաղ, պլեյստոցենյան գանգերը, ըստ էության, մնացել են գայլի գանգեր՝ նույնիսկ նրանք, որոնք նախկինում համարվել են վաղ շների գանգեր։ Գայլերի և շների գծերի բաժանումն ավելի վաղ է տեղի ունեցել, սակայն շների արտաքին փոփոխությունները սկսվել են զգալիորեն ավելի ուշ։

Երկրորդ ուսումնասիրությունը, որը կատարել են Շաո-Ցզե Չժանը և նրա գործընկերները, ընդգրկում է շների 73 հնագույն գենոմներ վերջին տասը հազար տարվա ընթացքում։ Գիտնականները տեսել են, որ Արևելյան Եվրասիայի շների ծագման փոփոխությունները համընկնում են տարբեր մարդկային խմբերի՝ որսորդ-հավաքողներից մինչև առաջին երկրագործներ և քոչվորներ, տեղաշարժերի հետ։ Սա վկայում է, որ մարդիկ միայնակ չեն ճանապարհորդել։ Նրանց շները ուղեկցել են նրանց անցումների ժամանակ, իրենց ժառանգական գծերը տեղափոխել հսկայական տարածություններով և դարձել մշակութային ուղեբեռի մի մասը, որը մարդկանց խմբերն իրենց հետ տանում էին։

Երբեմն շների պատմությունը տարբերվել է մարդկանց պատմությունից. որոշ արևելյան որսորդ-հավաքողներ, ծագումով ավելի մոտ արևմտյան պոպուլյացիաներին, ունեցել են արևելյան գծերի շներ։ Սա կարող է վկայել առևտրի, փոխանակման կամ շների պոպուլյացիաների ձևավորման ավելի բարդ ուղիների մասին, քան ենթադրվում էր։

Հետևեք մեզ՝ այստեղ

Գազից մինչև գույքահարկ. սահմանամերձ բնակիչների արտոնությունները կերկարաձգվենՏափերականի դպրոցի առաջին դասարանի ուսուցչուհին սկոտչով փակել է աշակերտների բերաններըՀայաստանի 3 ծանրորդ կմասնակցի օլիմպիական վարկանիշային մրցաշարինԱրցախցիները կարո՞ղ են ընտրել՝ անձնագրում նշվի Հայաստան, թե՞ Ադրբեջան Մի՛ սրտնեղեք «կիսատ» բառից, ձեր ամեն ինչն է կիսատ՝ խոստացված սահմանազատումը, խոստացված խաղաղությունը, հիմա էլ ուզում եք կիսատ դարձնել մեր Սահմանադրությունը. Մարիաննա ՂահրամանյանՎարդենյաց լեռնանցքում անձրև է տեղում․ հանրապետության բոլոր ավտոճանապարհները բաց ենՄայր Աթոռում տեղի ունեցավ շքանշանների հանձնման արարողությունԼեհաստանի իշխանությունները հայտնել են երկրի տարածքում ռուսական 2 հրթիռի և մեկ ԱԹՍ-ի ընկնելու մասինՍուտ N3․ ԵՊՀ ռեկտորի հաջորդ մանիպուլյացիան. Մենուա Սողոմոնյան«Առանց իր առաջարկի էլ իրեն կհեռացնենք» Կարապետյանի արձագանքը Փաշինյանի առաջարկինԱՄՆ-ն և Իսրայելը կարող են նոր հարձակում իրականացնել Իրանի վրաՎանաձորում բեռնատարը 15-ից ավելի մեքենաներ է ջարդել, վիրավորներից 2-ն անչափահաս ենՀՊԼ․ «Արարատ-Արմենիա»-ն հաղթել է «Վան»-ին Այն մասին, թե ով է Հայաստանում փորձում շարունակ ահաբեկել մեր ժողովրդին, և ինչու է դա մինչև հիմա մասամբ ստացվել․ ՉալաբյանՕդի ջերմաստիճանը նոյեմբերի 20-21-ի ցերեկային ժամերին աստիճանաբար կբարձրանա 3-5 աստիճանով, 22-ին նույնքան կնվազի Բառախաղի մի՛ դիմեք, ես խոսել եմ ԶՈւ-երում ոչ մարտական պայմաններում մահացության դեպքերից` ներկայացնելով պաշտոն, աղբյուր, դատախազությանը հղում արված տվյալներ. Մարիաննա ՂահրամանյանԻ գիտություն ՀԷՑ ՓԲ ընկերության կառավարչի աթոռը զավթած սուբյեկտիԱյսքան պատերազմներ բերած քաղաքական ուժը չի կարող խոսել խաղաղությունից․ տեսանյութՌուսական հրթիռներ են ընկել Լեհաստանի տարածքում․ կործանիչները բարձրացվել են օդ «Նոր Յալթա՞», թե՞ քաղաքական շոու. ի՞նչ է գրում համաշխարհային մամուլը Թրամփ–Սի–Պուտին պատմական հանդիպման մասինՌուսական գազի գնորդները կբախվեն առավելագույն գնաճի հետԱրման Աբովյանը հանդիպել է Շտեֆան Կոտրեի հետ. հանդիպման առանցքային թեման Գագիկ Ծառուկյանի ապօրինի կալանավորումն էր Ավանդական ծիրանից մինչև արքայանարինջ և էկզոտիկ լայմ․ տեսանյութ Ucom-ը և Իմփաքթ Հաբ Երևանն ամփոփել են կանաչ ձեռներեցության ծրագրի երրորդ փուլը Հայաստանում առանց դատավճռի կալանավորների թիվն աննախադեպ և անթույլատրելի բարձր է. Ավետիք ՉալաբյանՀարգում ենք Բաքվի և Երևանի ուղիղ երկխոսություն վարելը. կարգավորման ներկայիս փուլը մեկնարկել է հենց ռուսական կողմի նախաձեռնությամբ. Զախարովա Ողբերգական պայթյուն Թբիլիսիում․ Հայաստանը ցավակցություն է հայտնել Վրաստանին ՌԴ-ի հետ սահմանն ամբողջությամբ կփակվի․ հայտնի է այդ երկրի որոշման պատճառը Ռոմանոս Պետրոսյանի հետ բանավեճին պետք է Դավիթ Ղազինյանը մասնակցի․ «Ուժեղ Հայաստան»-ի խոսնակ Հայաստանում ճանապարհային վթարների հետ կապված նոր փոփոխություններ են նախատեսվում Պուտինը պшտերազմ է մղում ամբողջ Եվրոպայի դեմ. Մերց Ի՞նչ է սպասվում ռուբլու փոխարժեքին 2027 թվականին«Պալաչի» եղբայրը՝ ազատազրկված թմրամիջոցների իրացման գործով Ինչ եղանակ սպասել դեկտեմբերին․ ձմեռը կսկսվի՞ խիստ ցրտերովԱնկախության հռչակագիրը մեր ժողովրդի ծննդականն է. դրանից հրաժարվելն անթույլատրելի է. Արմեն ՄանվելյանՍոֆթԿոնստրակտն ու Հայաստանի ֆրանսիական համալսարանը նոր հուշագիր են ստորագրելԱմիօ բանկն ու «Փարվանյան քոնսալթինգը» միավորում են հնարավորությունները՝ նպաստելու միջազգային բրենդների մուտքին ՀայաստանՍամվել Կարապետյանը, որը մեծ ներդրում է ունեցել հայ ժողովրդի կյանքում, այսօր գտնվում է բանտում միայն այն պատճառով, որ խոչընդոտում է ներկայիս իշխանություններին. տեսանյութ Փարիզի արվարձանում գտնվող 18-հարկանի բնակելի շենքում hրդեհ է բռնկվել. կա զnh և վիրավnրներ Դավիթ Բեկի փողոցում բшխվել են «SHACMAN»-ը և «Mitsubishi»-ին. մի քանի րոպե անց կրկին բшխվել են մեկ այլ բեռնատարն ու մարդատարը Միասնական ընդդիմությունը վստահ է իր դիրքորոշման և ընդունած որոշումների մեջ. Ցոլակ ԱկոպյանԵրկուշաբթի կհրապարակվի Սահմանադրության նախագիծը. ՓաշինյանՌԴ-ի դեմ նոր պատժամիջnցներ սահմանելու ուղղությամբ ԵՄ-ի գործողություններն առանց պատշաճ պատասխանի չեն մնա. Զախարովա Փաշինյանը հեռանալու է. «Ուժեղ Հայաստանը» թույլ չի’ տալու Հայաստանում ալիևյան սահմանադրություն անցկացնել. Տիգրան ԱբրահամյանԵ՞րբ կավարտվի ռուս-ուկրաինական պատերազմը․ ի՞նչ սպասել 2027 թվականինՍպասվում է առանց տեղումների եղանակ. oդի ջերմաստիճանը կբարձրանա 3-5 աստիճանով ՔՊ-ականներն «ակադեմիական ազատություն» անվան տակ համալսարաններից դասախոսների են հեռացնում. Մենուա Սողոմոնյան«Не газуй, թե չէ կգնամ, ու դու կկորցնես քո ամենանվիրված կոլաբորանտին». Փաշինյանի ակնարկը Ալիևին․ Տաթևիկ Հայրապետյան Կիևի քաղաքապետ Կլիչկոն հայտնել է Դնեպրի վրայով անցնող երեք կամուրջների վնասման մասին39-ամյա Մեսսին ՄԼՍ-ի ամենաբարձր վարձատրվող ֆուտբոլիստն է