Հուսալիության և ֆունկցիոնալության չափանիշ. ինչո՞ւ են խողովակային բանալիները կոչվում նաև «գազային» կամ «շվեդական». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Գազային բանալին (Газовый ключ), կարելի է ասել, անփոխարինելի գործիք է ջրմուղագործների, մոնտաժողների և այլ տարբեր վարպետների «արսենալում»: Բայց ինչո՞ւ է խողովակների հետ աշխատելու համար նախատեսված այդ գործիքը առավել հաճախ կոչվում «գազային բանալի»: Առաջարկում ենք ուսումնասիրել այս հարցը տեխնիկական և պատմական տեսանկյունից։

Նախ՝ եկեք սահմանենք տերմինաբանությունը: Գազային բանալին (ի դեպ, պետք է նաև նշել, որ այն հայտնի է նաև որպես խողովակային բանալի՝ трубный ключ, կամ լծակային բանալի՝ рычажный ключ, անուններով) գործիք է, որը նախատեսված է խողովակները, միացումները և այլ գլանաձև մասերը ֆիքսելու և պտտելու համար: Այդ գործիքի հիմնական առանձնահատկությունն ինքնաամրացման մեխանիզմն է, որքան շատ ուժ է կիրառվում բռնակների վրա, այնքան ավելի ամուր է լինում ֆիքսումը: Դա իրականացվում է գործիքի շրթունքների կառուցվածքի և լծակային համակարգի միջոցով։

Կարևոր է տարբերակել այն, որ գազային (խողովակային) բանալիները նախատեսված են խողովակների, իսկ կարգավորվող մանեկային բանալիները նախատեսված են հեղույսների (болт) և մանեկների՝ պնդօղակների (гайка) հետ աշխատելու համար: Վերջիններն, ի տարբերություն գազային բանալու, որի շուրթերը ատամնաձև են, ունեն հարթ շուրթեր և կարգավորվում են որոշակի չափի համար։

Գազային բանալիների պատմությունը անբաժանելիորեն կապված է ճարտարագիտության և արդյունաբերության զարգացման հետ։ Եվրոպայում նման բանալիների մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են 15-րդ դարին, բայց իրական առաջընթացը տեղի է ունեցել միայն 19-րդ դարում՝ արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ։ Ի սկզբանե՝ 1837 թվականին, առաջացել են կարգավորվող մանեկային բանալիները, որոնք ժամանակի ընթացքում կատարելագործվել են:

1888 թվականին շվեդ գյուտարար Յոհան Պետեր Յոհանսոնը արտոնագրել է մի կարգավորվող բանալի, որը նա անվանել է «երկաթե ձեռք» (Jarnhand): Դա էլ հենց համարվում է աշխարհում առաջին խողովակային բանալին, որը թույլ էր տալիս կլոր խողովակները հուսալի բռնել և սեղմել: Հետագայում նույն Յոհանսոնը 1892 թվականին նաև արտոնագրում է ներկայում մեզ ծանոթ դասական կարգավորվող բանալին, որը համաշխարհային ճանաչում է ստացել «շվեդական բանալի» անվանմամբ: Ընդ որում, նաև հենց Յոհանսոնի գազային բանալու կառուցվածքն է գործնականում անփոփոխ պահպանվել մինչ օրս և կազմում է բոլոր ժամանակակից գազային բանալիների հիմքը:

Հիմա վերադառնանք նրան, թե ինչու է որպես խողովակի բանալի հորինված գործիքը առօրյա կյանքում և մասնագետների շրջանում ավելի հաճախ անվանվում «գազային բանալի»: Դա ունի մի քանի պատճառ: 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին գազն սկսել է լայնորեն օգտագործվել լուսավորության և ջեռուցման համար։ Գազատարների տեղադրումը և վերանորոգումը հիմնական խնդիրներից էին, որոնց համար էլ օգտագործվել էր այդ բանալին։ Արդյունքում այդ գործիքը կապվել է գազի արդյունաբերության հետ, և այդտեղից էլ դրա անվանումը։ Բացի դա, գազային բանալիները ավանդաբար ներկվում էին կարմիր։ Դա արվում էր, որպեսզի արտակարգ իրավիճակում (օրինակ՝ գազի արտահոսքի դեպքում) գազի փականը փակելու գործիքը հեշտությամբ և արագ գտնվի։

Այսպիսով, առաջ գազային բանալին հիմնականում օգտագործվում էր գազի խողովակների համար, բայց ժամանակի ընթացքում դրա կիրառումը ընդլայնվել է՝ ներառելով ջրամատակարարման և ջեռուցման համակարգերը։ Այնուամենայնիվ, «գազային բանալի» պատմական անվանումը ամուր է արմատավորվել առօրյա խոսքում։ Հետաքրքիր է, որ շատ երկրներում այդ բանալու ընդհանուր անվանումներն են նաև «շվեդկան» կամ «շվեդական բանալին»։ Այսպիսով, «գազային բանալի» անվանումը պատմական արտեֆակտ է, որը մնացել է լեզվի մեջ գազային լուսավորության և ջեռուցման լայնորեն կիրառումից ի վեր, չնայած այդ գործիքն այժմ օգտագործվում է տարբեր խողովակների վրա աշխատելու համար։ Ինժեներական տեսանկյունից գազային բանալին շվեդ մեխանիկ Յոհան Պետեր Յոհանսոնի հանճարեղ գյուտն է, որը հիմա էլ մնացել է արդիական։ Դրա կառուցվածքը, որը հիմնված է լծակի և ինքնաամրացվող բռնակի սկզբունքի վրա, հուսալիության և ֆունկցիոնալության չափանիշ է։

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում