Թվերի հետևում իրականությունը կարող է բոլորովին այլ լինել․ իշխանության նոր PR-ը

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Հայաստանի հասարակական, քաղաքական և տնտեսական կյանքում վիճակագրական ցուցանիշները միշտ էլ կարևոր դեր են ունեցել։ Սակայն վերջին տարիներին դրանք, կարծես, ձեռք են բերել գերիշխող նշանակություն, ինչի հետևանքով որակական չափանիշներն ու երկարաժամկետ արդյունքները հաճախ մղվում են երկրորդ պլան։ Այս իրավիճակում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում պարզունակ PR-ը, երբ թվային հաջողությունները ներկայացվում են որպես մեծ ձեռքբերումներ, իսկ քաղաքացիների առօրյայում իրական փոփոխությունների հարցը մնում է ստվերում։

Այս երևույթը կարելի է դիտարկել Գուդհարթի օրենքի համատեքստում, որի հիմնական գաղափարը հետևյալն է․ երբ որևէ չափանիշ վերածվում է նպատակակետի, այն աստիճանաբար դադարում է լինել արդյունավետ չափանիշ։

Գուդհարթի օրենքը հատկապես հաճախ կիրառվում է հանրային կառավարման, մակրոտնտեսության և դրամավարկային քաղաքականության ոլորտներում, սակայն դրա տրամաբանությունը վերաբերելի է նաև քաղաքականությանը։ Երբ որևէ թվային ցուցանիշ ընտրվում է որպես հաջողության հիմնական ապացույց, ժամանակի ընթացքում հենց այդ ցուցանիշի ապահովումն է դառնում գլխավոր նպատակը։ Արդյունքում այն այլևս չի արտացոլում քաղաքականության իրական, հավասարակշռված և երկարաժամկետ արդյունքը։

Օրինակ՝ եթե տնտեսության հաջողությունը գնահատվում է հիմնականում ՀՆԱ-ի աճով, ապա այդ աճը տեսականորեն հնարավոր է ապահովել նաև կապիտալի գերկենտրոնացման, հաշվապահական տարբեր մանիպուլյացիաների կամ ցուցանիշների բարենպաստ ներկայացման միջոցով՝ առանց էական փոփոխության բնակչության կենսամակարդակում, կրթության որակում, առողջապահական ծառայությունների հասանելիության կամ արդարադատության արդյունավետության մեջ։

Երբ տոկոսներն ու թվերը դառնում են իշխանության համար պաշտպանիչ վահան և PR գործիք, հասարակության համար դրանք կարող են վերածվել ընդամենը թվային պատկերի, որը միշտ չէ, որ համընկնում է առօրյա իրականության հետ։

Հայաստանում այս տրամաբանությունը կարելի է նկատել պետական կառավարման տարբեր մակարդակներում։ Կառավարության ներկայացուցիչները պարբերաբար ներկայացնում են, թե քանի կիլոմետր ճանապարհ է վերանորոգվել, քանի պետական կամ հանրային հաստատություն է թվայնացվել, քանի մարդ է ընդգրկվել այս կամ այն ծրագրում և այլն։

Սակայն թվի հետևում հաճախ երկրորդ պլան է մղվում գլխավոր հարցը՝ իսկ ի՞նչ որակի է այդ փոփոխությունը։

Վերանորոգված ճանապարհի դեպքում կարևոր է ոչ միայն դրա երկարությունը, այլև ասֆալտի որակը, շահագործման ժամկետը և հետագա սպասարկումը։ Ապահովագրության ոլորտում միայն շահառուների թվի աճը դեռ չի նշանակում, որ համակարգը դարձել է քաղաքացիների համար իրականում հասանելի, մատչելի և արդար։ Նույնը վերաբերում է կրթությանը, առողջապահությանը և պետական կառավարման բազմաթիվ այլ ոլորտների։

Եթե առաջնային նպատակը հնարավորինս տպավորիչ թվեր ներկայացնելն է, ապա որակի մասին խոսակցությունն ինքնին կարող է վերածվել երկրորդական հարցի։

Այս մոտեցումը հատկապես տեսանելի է կառավարության գործունեության հրապարակային ներկայացման ժամանակ։ Գրեթե յուրաքանչյուր կառավարության նիստում շեշտադրվում են այս կամ այն ցուցանիշները։ Ընտրվում են այն թվերը, որոնք կարող են առավել ազդեցիկ հնչել և դրական տպավորություն ստեղծել։

Իհարկե, գրեթե ցանկացած ոլորտում հնարավոր է գտնել դրական վիճակագրություն։ Օրինակ՝ թանգարանների այցելությունների թվի աճը կարելի է ներկայացնել որպես մշակութային ոլորտում մեծ առաջընթացի ապացույց։ Բայց միայն այդ ցուցանիշը դեռ չի պատասխանում այն հարցին, թե որքանով է փոխվել մշակութային քաղաքականության որակը կամ հասարակության վերաբերմունքը մշակույթի նկատմամբ։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ խնդիրը հենց այստեղ է․ երբ թվերը սկսում են փոխարինել իրական արդյունքներին, վիճակագրությունը կորցնում է իր սկզբնական նշանակությունը և վերածվում PR-ի գործիքի։

Իշխանական հաղորդագրություններում տոկոսների և թվերի գերակշռությունը հաճախ կարող է ստեղծել տպավորություն, թե կյանքում տեղի են ունենում լայնածավալ փոփոխություններ։ Մինչդեռ քաղաքացու առօրյայում այդ փոփոխությունները կարող են լինել ոչ այնքան շոշափելի, որքան ներկայացվում է պաշտոնական հաշվետվություններում։

Ավելին՝ ձևավորվում է մի փակ շղթա․ պետական համակարգի տարբեր օղակներ սկսում են կենտրոնանալ ոչ թե իրական արդյունքի, այլ անհրաժեշտ ցուցանիշի ապահովման վրա։ Այս դեպքում պաշտոնյաների աշխատանքի հաջողությունը չափվում է նրանով, թե որքանով են նրանք կարողանում ապահովել հաշվետվության համար անհրաժեշտ թվերը։

Իսկ երբ սկզբնական նպատակը՝ օրինակ, ճանապարհների բարձր որակի ապահովումը, առողջապահության հասանելիության բարձրացումը կամ կրթության արդյունավետության բարելավումը, փոխարինվում է միայն կատարված աշխատանքների թվային հաշվետվությամբ, կառավարման բուն իմաստը սկսում է կորցվել։

Կարևոր է դառնում ոչ այնքան այն, թե ինչ արդյունք է տվել ծրագիրը, որքան այն, թե արդյոք ծրագիրը կա, իրականացվում է և ինչ թիվ կարելի է ներկայացնել դրա դիմաց։

Այս իրավիճակում թիվը, որը սկզբում պետք է չափեր արդյունքը, աստիճանաբար ինքն է դառնում արդյունքի փոխարինողը։

Եթե պետական կառավարման ամբողջ համակարգը սկսում է ենթարկվել թվերի «արտադրությանը», ապա դա արդեն միայն կառավարման արդյունավետության խնդիր չէ։ Այն կարող է վերածվել նաև հանրային վստահության լուրջ ճգնաժամի։

Քաղաքացին, որը պաշտոնական վիճակագրության մեջ տեսնում է անընդհատ աճող ցուցանիշներ, բայց իր առօրյայում չի զգում դրանց համարժեք փոփոխությունը, բնականաբար սկսում է կասկածել ներկայացվող տվյալների իրական նշանակությանը։

Եվ այստեղ առաջանում է ամենավտանգավոր փակ շրջանը․ նույնիսկ այն դեպքերում, երբ իրականում որևէ դրական փոփոխություն տեղի է ունեցել, հասարակության մոտ կարող է պահպանվել կասկածը՝ արդյո՞ք իրական արդյունք կա, թե՞ պարզապես պաշտոնական հաշվետվության մեջ ևս մեկ թիվ է ավելացել։

Ի վերջո, պետության արդյունավետությունը հնարավոր չէ գնահատել միայն տոկոսներով, կիլոմետրերով կամ քաղաքացիների թվով։ Ցուցանիշը միջոց է, ոչ թե նպատակ։ Իսկ երբ միջոցը դառնում է նպատակ, Գուդհարթի օրենքի տրամաբանությամբ այն կարող է դադարել իրականությունը չափելու արդյունավետ գործիք լինելուց։

Past.am-ը շարունակում է հետևել ոչ միայն իշխանության ներկայացրած թվերին, այլև այն հարցին, թե այդ թվերի հետևում իրականում ինչ փոփոխություն է տեղի ունենում քաղաքացիների կյանքում։

Հետևեք մեզ՝ այստեղ