Արցախն ընդամենը տարածք չէր․ այն տուն էր, հիշողություն ու մեր տղաների կյանքի պատմությունը. Past.am-ը՝ ամենակարևորի մասին

Երեք տարի է անցել 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ից։ Երեք տարի՝ այն օրվանից, երբ Արցախում կրկին սկսվեց պատերազմ, իսկ հազարավոր մարդկանց համար մի քանի ժամում փոխվեց կյանքի ամբողջ ընթացքը։

Սեպտեմբերի 19-ը պարզապես օրացույցի հերթական ամսաթիվ չէ։ Այն հիշողություն է այն մարդկանց մասին, որոնք այդ օրը վերջին անգամ վերցրին զենքը, դուրս եկան դիրքեր, փորձեցին հասնել իրենց ընտանիքներին, երեխաներին, ծնողներին։ Եվ այն մարդկանց մասին, որոնք չհասան։

Այդ օրը Արցախի բնակավայրերը հրթիռակոծվում էին, իսկ ամիսներ շարունակ շրջափակման մեջ գտնված Պաշտպանության բանակը ստիպված էր անհավասար մարտի մեջ մտնել։ Հարձակմանը նախորդել էր շուրջ իննամսյա շրջափակումը, որի հետևանքով Արցախում արդեն իսկ ստեղծվել էր ծանր հումանիտար իրավիճակ։

Past.am-ը այս օրը հիշում է ոչ թե քաղաքական հայտարարություններով, այլ անուններով։ Որովհետև թվերի հետևում մարդիկ են։

Արարատ Աբաղյան, Վիտալի Աբաղյան, Յուրի Աբրամյան, Արմեն Աբրահամյան, Բաբկեն Ադամյան, Նիկոլայ Ադամյան, Արմեն Ազիզյան, Արմո Աթաբեկյան, Սերգեյ Աթայան, Սուրեն Ալթունյան, Սամվել Աղամալյան, Անդրանիկ Աղաջանյան, Արթուր Աղաջանյան, Ժորա Աղասյան… Այս անունները հրապարակված են 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ի զոհված և անհետ կորած զինծառայողների ցանկերում։

Հայկ Հովսեփյանը Մարտակերտից էր։ Նա կնոջ՝ Ալվարդի և չորս երեխաների հետ ապրում էր քաղաքում։ Սեպտեմբերի 20-ին Հայկը գնացել էր Վարդաձոր՝ ծնողներին գյուղից դուրս բերելու համար։ Ճանապարհին նրան սպանեցին։ Նա այլևս տուն չվերադարձավ, իսկ չորս երեխաները կորցրին հորը։

Արցախի վերջին պատերազմի պատմության մեջ մնացին նաև Ներքին Հոռաթաղի 61-ամյա Ժուլետա Գալստյանի և նրա 9-ամյա թոռան՝ Արեգ Գասպարյանի անունները։ Նրանք զոհվեցին իրենց տանը ադրբեջանական արկի հարվածից։ Տատն ու թոռը նույն օրվա զոհ դարձան։

Մեկ այլ պատմություն՝ Էդուարդ Ջանյանի։ Նա գնացել էր Հարավ՝ աշխարհազորում ծառայող թոռան մասին տեղեկություն ստանալու համար։ Վերադարձի ճանապարհին մեքենան կրակահերթի տակ էր հայտնվել։ Էդուարդը զոհվեց, իսկ նրա հետ գտնվող մարդիկ վիրավորվեցին։

Ու կան պատմություններ, որոնք գրեթե անհնար է կարդալ առանց լռելու։

Վալերի Անդրեասյանը զոհվեց Խաչենի պաշտպանության ժամանակ։ Նրա ընտանիքի պատմությունը միայն նրանով չէր ավարտվում․ նրա երկու եղբայրներն էլ զոհվել էին Արցախյան պատերազմներում։ Մեկ այլ ընտանիքում 2023-ի սեպտեմբերի 19-ին զոհված Նելսոն Պողոսյանի հայրը զոհվել էր դեռևս 1992 թվականին։ Իսկ Հարությունագոմերի պաշտպանության ժամանակ հայր ու որդի՝ Դավիթ և Սամվել Սարգսյանները, անհետ կորել են։

Այս պատմությունները ցույց են տալիս, թե ինչ ծանր գին է վճարվել Արցախի համար։ Երբեմն զոհվում էին նույն ընտանիքի տարբեր սերունդների մարդիկ, երբեմն՝ եղբայրներ, երբեմն՝ ծնողներ ու զավակներ։ Եվ այդ ցավը չի ավարտվում պատերազմի վերջին կրակոցով։

2023 թվականի սեպտեմբերի 20-ին կրակի դադարեցման պայմանավորվածությունից հետո սկսվեց այն ճանապարհը, որը հանգեցրեց Արցախի հայաթափմանը։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ ստիպված եղան լքել իրենց տները։ Այսօր նրանցից շատերը ապրում են հայրենիքից հեռու՝ իրենց տան բանալիները, լուսանկարներն ու հիշողությունները պահելով իրենց հետ։

Past.am-ը այսօր հիշում է նրանց, ում համար Արցախը պարզապես տարածք չէր։ Այն տուն էր, բակ, դպրոց, եկեղեցի, ծնողների գերեզման, մանկության ճանապարհ և մի ամբողջ կյանք։

Երեք տարի անց շատ հարցեր դեռ պատասխան չունեն։ Կան անհետ կորածներ, կան գերության մեջ գտնվող հայեր, կան ընտանիքներ, որոնք սպասում են տեղեկության, կան ծնողներ, որոնց համար ժամանակը չի կարող բուժել այդ վերքը։

Սեպտեմբերի 19-ը նրանց համար ոչ միայն անցյալի հիշողությունն է։ Այն նաև սպասման, կորստի ու չմոռանալու օր է։

Եվ եթե տարիները կարող են փոխել քաղաքների անունները, սահմանները կամ մարդկանց հասցեները, չեն կարող փոխել այն փաստը, որ այդ հողում ապրել են մարդիկ, այնտեղ են մնացել նրանց կյանքի հետքերը, և այնտեղ են ընկել նրանցից շատերի վերջին քայլերը։

Նրանց անունները չպետք է դառնան պարզապես ցուցակ։

Արարատ։ Վիտալի։ Յուրի։ Արմեն։ Հայկ։ Վալերի։ Նելսոն։ Դավիթ։ Սամվել։ Արեգ։ Ժուլետա։ Եվ հարյուրավոր ուրիշներ։

Հիշել՝ նշանակում է չթողնել, որ նրանց կյանքը վերածվի ընդամենը թվի։