Ինչո՞ւ է Հայաստանում բենզինի գինը թանկ Ռուսաստանի և Վրաստանի գներից

Վերջին շրջանում մեր երկրի վառելիքի շուկայում բավականին դրական շարժ նկատվեց: Տարիների ընթացքում շարունակաբար թանկացող բենզինը վերջապես զգալի էժանացավ: Սակայն համեմատության համար պետք է նշենք, որ այն դեռևս բավական բարձր մակարդակի վրա է, ինչը պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով: Այս համեմատությունը ավելի պարզ հասկանալու համար համադրենք Հայաստանի, Վրաստանի և Ռուսաստանի բենզինի շուկայական գները և դիտարկենք գնագոյացման համակարգերը:

Այսպիսով, Ռուսաստանը բենզին արտադրող է և, դրանով պայմանավորված, իր ներքին շուկայում այն վաճառում է բավականին էժան՝ շուրջ 35 ռուբլի ներքին գնով: Վրաստանում բենզինի գինը կազմում է 1.1 լարի, ընդ որում, վերջինս բենզին է ներմուծում Թուրքմենստանից և Ադրբեջանից, իսկ հիմա մտադիր է ներմուծել նաև Իրանից: Վրացի գործարարներն այդ գործոնն օգտագործում և շուկայական մրցակցության միջոցով կարողանում են ձեռք բերել բավականին ցածր ինքնարժեքով բենզին, որի շնորհիվ բավականին լավ շահույթ են նաև ստանում:

Հայաստանում 1 լիտր ռեգուլյար բենզինի արժեքը 380 դրամ է, ինչը զգալի բարձր է դիտարկվող երկրների ցուցանիշից: Սա պայմանավորված է մի շարք հանգմանքներով: Մինչև 2015 թվականը ՀՀ-ն բենզին էր ներկրում Ռումինիայից ու Բուլղարիայից, սակայն դրանից հետո երկկողմ միջպետական համաձայնագրի հիման վրա ՀՀ-ն բենզին ներմուծվում է բացառապես Ռուսաստանից: Սրա արդյունքում հայ ներմուծողները զրկվել են սակարկման հնարավորությունից:

Երկրորդ խնդիրը տրանսպորտային ծախսերն են, որոնք Հայաստանի դեպքում անհամադրելի են այլ երկրների հետ: Վրաստանի երկաթուղիներով Հայաստան տեղափոխվող բեռների փոխադրավարձը բավականին բարձր է, ինչն էլ իր հերթին հանգեցնում է բենզինի ինքնարժեքի ավելացման: Բենզինի գնի վրա ազդում է նաև վարվող հարկային քաղաքականությունը: Հայաստանում ռուսական բենզինը հարկվում է ԱԱՀ-ով, ինչպես նաեւ 1 տոննայի դիմաց 25 հազար դրամ ակցիզային հարկով, այնպես որ բենզինի ամեն լիտրը ակցիզի վճարումից հետո թանկանում է ոչ պակաս, քան 25 դրամով: Դրան հավելվում են Հայաստանի տարածքում տեղափոխման ծախսերը եւ մանրածախից ստացվող եկամուտը:

Սակայն անգամ այսպիսի գնագոյացման պարագայում, միևնույնն է, 380 դրամ բենզինի գինը, մեղմ ասած, անհասկանալի է: Ստացվում է այսպիսի մի պարադոքս.

Մոսկվայում բենզալցակայաններում ռեգուլյար բենզինն արժե 34 ռուբլի (207 դրամ): 34 ռուբլի գնի մեջ 20.4 ռուբլին հարկերն են, 4.4 ռուբլին՝ վերամշակումը, 1.35 ռուբլի՝ նավթի գինը: Ստացվում է, որ 1 լիտր բենզինի ինքնարժեքը Ռուսաստանում կազմում է 26.15 ռուբլի (160 դրամ): Այս ցուցանիշը ընդունելով որպես ելակետային տվյալ՝ նրան ավելացնենք գնագոյացման բաղադրիչները, որոնք հրապարակված են ԱՎԾ-ի կողմից՝ մոտ 25 դրամ փոխադրման ծախսերը, 35 դրամ (եթե հաշվենք 9%-ով) եկամտաբերությունը, 84 դրամ հարկերը Հայաստանում: Այս բոլոր ծախսերի հանրագումարում մեկ լիտրի արժեքը հասնում է 305 դրամի, իսկ Երևանի բենզալցակայանում այն վաճառվում է 380 դրամով: Թե որտեղ է անհետանում այս 75 դրամը, թերևս տնտեսագիտության տամաբանության մեջ չի տեղավորվում: Սակայն այդ տրամաբանությունն ակնհայտ կերպով փաստում է, որ, չնայած վերջին շրջանի էժանացումներին, բենզինի գինը դեռևս հեռու է իր «լավագույն մակարդակին» հասնելուց:

Հավելենք նաև, որ Հայաստանում բենզին ներմուծող ընկերությունների գլխավոր հաճախորդը պետական ոլորտն է: Քաղաքացիների ճնշող մեծամասնությունն ավտոմեքենան գազով է լիցքավորում: Եթե 1 լիտր բենզինի գինը էժանանա՝ հասելով 320-330 դրամի, ապա գազով և բենզինով լիցքավորումը գրեթե հավասար կարժենա, այդ դեպքում միանշանակ կաճի բենզինի պահանջարկը, ինչն էլ իր հերթին կբերի ներմուծող ընկերությունների շրջանառության և շահույթի ավելացման:

Հայկ Բեջանյան, Past.am վերլուծաբան