Թե ինչպես 1991 թ. ԼՂԻՄ ղեկավարները որոշեցին Ղարաբաղը «հանձնել» Ադրբեջանին. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

1990–1991 թթ. բավականին խառնակ տարիներ էին: Ադրբեջանցիների հետ զինված հակամարտությունն աստիճանաբար վերածվում էր լայնամասշտաբ պատերազմի: ԽՍՀՄ–ը դեռ կար, բայց իրականում չկար: Հայաստանն ու Ղարաբաղն էլ անկախ էին, բայց դեռ անկախ չէին:

Այդ օրերին մութ պատմություններ շատ են եղել: Բայց որ ժողովրդի թիկունքում ԼՂԻՄ ղեկավարության որոշ անդամներ կարող էին փորձ անել Ղարաբաղը հանձնելու Ադրբեջանին, այսօր էլ զարհուրելի ու ոչ պակաս դավաճանական է հնչում: Մինչ ազգային ուժերը փորձում էին կազմակերպվել, պաշտպանել դարեր երազած և այդ օրերին իր առաջին ծիլերը տվող անկախությունը, դիմադրել ԽՍՀՄ և ադրբեջանական զորքերին, որոնք դեռ լիքն էին Ղարաբաղում, ԼՂԻՄ գործկոմը որոշում է համագործակցել Ադրբեջանի հետ` այդ երկրի սահմանադրության հիման վրա: Իսկ դա վերջնարդյունքում նշանակում էր, որ Ղարաբաղը վերադառնալու է Ադրբեջանի կազմ: Ոչ ավել, ոչ պակաս: Այդ որոշումը նրանք հիմնավորում են արյունահեղությունից խուսափելու մտադրությամբ:
Իսկ որպեսզի իրենց որոշումը միս և արյուն ստանա, 1991 թ. մայիսի 16–ին ԼՂԻՄ լիազոր ներկայացուցիչները որոշում են ընդունում Բաքու ուղարկել պատվիրակություն` բանակցություններ սկսելու առաջարկով: Նույն օրը ԼՂԻՄ լիազոր ներկայացուցիչների ժողովը հայտարարություն է ընդունում, որում ասվում էր` «հետագա արյունահեղությունից խուսափելու նպատակով…. ԼՂԻՄ–ը հավատարիմ է մնում սահմանադրական կարգին…» (տես «Республика Армения», №131, 18.07.91): Փաստաթղթում պատրաստակամություն էր հայտնվում «հակամարտությանը մասնակից բոլոր կողմերի միջև բանակցությունների հիման վրա վերանայել ԼՂԻՄ վերաբերյալ ընդունված բոլոր հակասահմանադրական որոշումները»:

Այդ որոշման հիման վրա հունիսի 29–ին մարզի բնակիչների անունից նամակ է ուղարկվում ԽՍՀՄ նախագահ Մ. Գորբաչովին` մարզում սահմանադրական կարգը վերականգնելու ծրագրով:

Փաստորեն ստացվում է, որ այն նույն օրերին, երբ Արցախի ժողովուրդը փորձում էր ոտքի կանգնել և իր կյանքի գնով պաշտպանել իր հողն ու անկախությունը, ինքավար մարզի մի քանի ղեկավար որոշում է համագործակցել Ադրբեջանի հետ, ավելին` ԼՂ–ն վերադարձնել այդ երկրի կազմ:

ԼՂԻՄ գործկոմի այս որոշումը ներքաղաքական լուրջ լարվածություն է առաջացնում ոչ միայն Ղարաբաղում, այլև Հայաստանում: «Լեռնային Ղարաբաղ. պատերազմ և քաղաքականություն (1990–93 թթ.)» գրքում «Ղարաբաղ» կոմիտեի հիմնադիր անդամներից Մանվել Սարգսյանը գրում է. «Այս որոշումները ներքաղաքական լուրջ լարվածություն են առաջացնում: Հայաստանի Գերագույն խորհրդի մի խումբ պատգամավորներ նախաձեռնություն են ներկայացնում` Ղարաբաղում հայ ժողովրդի պայքարը ազգային–ազատագրական ճանաչելու վերաբերյալ»:

Մյուս կողմից, սակայն, 1991 թ. հուլիսի 16–ին, սուր քննարկումների ու բանավեճերի արդյունքում, հայտարարություն է ընդունվում («Заявление ВС Армении о политической инициативе полномочных представителей НКАО», «Республика Армения», №131, 18.07.91) հաջակցություն ԼՂ լիազոր ներկայացուցիչների քաղաքական նախաձեռնության: Եվ որոշվում է պատվիրակություն ուղարկել Բաքու և Մոսկվա: Մոսկվա ուղարկված պատվիրակությունը ղեկավարում էին ՀՅԴ–ական Գեորգի Պետրոսյանը և Մաքսիմ Միրզոյանը: Սակայն Մոսկվայի կողմից ղարաբաղցիների առաջարկին ոչ մի արձագանք չի հետևում: Այլ էր Բաքվի պահվածքը:

1991 թ. հուլիսի 20–ին 6 հոգուց բաղկացած պատվիրակությունը` ԼՂԻՄ գործկոմի ղեկավար Լեոնարդ Պետրոսյանի ղեկավարությամբ մեկնում է Բաքու և հանդիպում Ադրբեջանի ղեկավար Այազ Մութալիբովի հետ: Այն, որ Մութալիբովը մեծ ոգևորությամբ էր ընդունել պատվիրակության անդամների առաջարկը, կասկածից դուրս է: Բայցև պահանջել էր կոնկրետ քայլեր: Երկու ամիս հետո` սեպտեմբերի 8–ին Ադրբեջանում պետք է տեղի ունենային նախագահի ընտրություններ: Եվ Մութալիբովը, ի նշան հավատարմության, պատվիրակության անդամներից պահանջում է Ղարաբաղում նույնպես բացել ընտրատեղամասեր, որպեսզի ԼՂԻՄ ժողովուրդը ևս կարողանա ընտրել իր նախագահին:
Այդ 6 հոգին վերադառնում են Ղարաբաղ: Որքան էլ նրանց համար ցանկալի լիներ այդ ամենը ծածուկ պահել, բայց նրանց որոշման ու Մութալիբովի պահանջի մասին դառնում է հայտնի: Ու բնական է, որ ազգային ուժերը դա թույլ տալ չէին կարող: Պատվիրակության անդամներն սկսում են սպառնալիքներ ստանալ: Բայց` զուր:

Օգոստոսի 8–ին Ստեփանակերտում տեղի է ունենում ԼՂԻՄ գործկոմի նիստ, որին մասնակցում են բոլոր մակարդակների ղեկավարները: Նիստում հնարավոր է համարվում, որ մարզի բնակչությունը կարող է մասնակցել սեպտեմբերի 8–ին Ադրբեջանում կայանալիք նախագահի ընտրություններին: Խոսքից անցնում են գործի:
Ղարաբաղի հայրենասիրական ուժերը, սակայն, կարողանում են կանխել այդ խայտառակությունը: Այս խառնաշփոթի ժամանակ սպանվում է Բաքվի հետ հաշտության ակտիվ կողմնակից Վալերի Գրիգորյանը:

Նրա մահով վերջ է դրվում «համագործակցության» դիվանագիտությանը:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում: