Կոմիտասին մենք ենք դարձրել գենոցիդի սիմվոլ, իրականում նա գենոցիդը հաղթահարելու սիմվոլ է

INTERVIEW 24 November, 2016 18:02

Past.am-ի զրուցակիցն է երաժշտագետ Մհեր Նավոյանը.

– Պարոն Նավոյան, այսօր ինչքանո՞վ է Կոմիտասը մերը, ինչքանո՞վ ենք մոտեցել նրան:

– Նայած, թե «մենք»–ի շրջանակն ինչպես ենք գծում: Եթե նեղ մասնագիտական շրջանակի մասին է խոսքը, ապա մենք ճանաչում ենք Կոմիտասին, ըստ արժանվույն գնահատում ենք նրան: Նա մերն է, նրա արվեստի հիմնական օրինաչափությունները մեզ հայտնի են:

Եթե նկատի ունենք լայն զանգվածը, ապա նա Կոմիտաս չգիտի, երևի չի էլ ուզում իմանալ, ճաշակային, արժեքային առումներով քիչ կապ ունի կամ կապ չունի Կոմիտասի հետ: Գիտի նրա անունը, այդ անունը նրա համար երևի թանկ է, կիրառում է իր ինքնության հարացույցի կենտրոնում, իր ինքնությունը ճշտելու և այլ հարցերի տեսանկյունից շատ կարևորված է: Բայց փաստացի լայն զանգվածը Կոմիտաս չգիտի:

– Իսկ Կոմիտաս մարդո՞ւն ինչքանով գիտենք:

– Կոմիտասի կենսագրությունը կրկին մասնագիտական առումով հստակեցված է: Բայց ասեմ, որ մասնագիտական շրջանակից դուրս այս հարցը շատ էլ ընդգծել պետք չէ: Որովհետև ցանկացած մեծության արժեքն իր ժողովրդի համար նրա արածն է: Եվ, որպես կանոն, մեծերի գործը գերաճում է նրանց անձը: Եվ հաճախ նրանց անձը ստվերվում է նրանց գործով:

Օրինակ, Դուք հիմա ինչքա՞ն բան գիտեք Նարեկացու մասին: Կամ նրա կենսագրության ի՞նչ դետալների եք տեղյակ: Կամ ի՞նչ դետալներ գիտեք Մաշտոցի կյանքից: Հարցնում եմ, որովհետև Նարեկացին ու Մաշտոցը հարաբերելի մեծություններ են Կոմիտասին:

– Պարզապես Կոմիտասը մեր ժողովրդի համար մի քիչ առանձնանում է այն առումով, որովհետև նրա գործը նույնացվում է մեր ժողովրդի պատմության մի հատվածի հետ: Այդ ելակետից` նրա կյանքը ուսանելի՞ է, մեզ մի բան տալի՞ս է:

– Համաձայն եմ, այդպես է: Եվ այդպես է մի քանի խոշոր բանաստեղծի շնորհիվ: Չարենցից` մինչև Սևակ: Չարենցի նման հսկան, ում հիրավի շատ տեղին է բնորոշել գրականագետ Դավիթ Գասպարյանը` հայ պոեզիայի մայրաքաղաք, իր Ռեքվիեմում, հետագայում` նաև Պարույր Սևակը, կարողացան Կոմիտասի կյանքը համադրել, լծորդել ժողովրդի կյանքին: Եվ մենք ունեցանք այդ համաձուլվածքը:

Այս փաստը և դրական երես ունի, և` բացասական: Բացասականն այն է, որ միչև այսօր էլ աշխարհի տարբեր ծագերում Կոմիտասին մենք ընկալում ենք, նաև արձաններ ենք կանգնեցնում նրա կերպարով, մեր պատմության ամենասև էջի` եղեռնի, գենոցիդի հետ զուգահեռելով:

Բայց Կոմիտասը գենոցիդի սիմվոլ չէ: Կոմիտասը, ճիշտ հակառակը, գենոցիդ հաղթահարելու սիմվոլ է:

– Բայց նա գենոցիդը չկարողացավ հաղթահարել իր մեջ:

– Այդ պատճառով եմ ասում, որ իր կյանքը այս իմաստով քիչ հետաքրքիր բան է մեզ համար: Իսկ նրա արվեստը, նրա երաժշտությունը դեռ հարյուրամյակներ առաջ պետք է գնան: Այն հոգևոր արժեքը, որ տվեց, մեզ ապրեցնելու է դարեր: Դա գենոցիդ հաղթահարելու, ցանկացած արգելք հաղթահարելու լավագույն ձևն ու ճանապարհն է, որի մասին կարող էին շատ ու շատ ժողովուրդներ երազել: Իսկ մենք նրան դարձրել ենք գենոցիդի սիմվոլ:

Խոսքը ոչ թե այն մասին է, որ մենք հրաժարվենք գենոցիդի փաստից, հրաժարվենք մեր պահանջատիրությունից, որ Կոմիտասին դուրս դնենք արդեն սրբադասված գենոցիդի զոհերի շրջանակից, այլ որ մենք Կոմիտասին ընկալենք որպես կենդանի արժեք:

– Իսկ այսօր ինչ–որ բան արվո՞ւմ է, որպեսզի Կոմիտասին այլ կերպարով մատուցենք ժողովրդին, նրան առանձնացնենք գենոցիդից: Թեկուզ խոսենք Կոմիտաս` բացառիկ կենսախինդ մարդու մասին:

– Այո, արվում է: Եվ նրա երաժշտությունը պրոպագանդելը հիմնական այդ գործն է: Կոմիտասը շարժուն, առինքնող, մեծ հմայքի տեր, սուր կատակաբան, ուրախ, շրջապատի ոգին եղող մարդ էր: Նրա` այս նկարագրությունն առկա է ժամանակակիցների հուշերում: Մեկն ասում է` եթե դուք նրան տեսնեիք շրջապատում, կասեիք` այս ֆարսի դերասանը, կատակաբանը մի՞թե Կոմիտասն է, որ ասում էիք: Իսկ եթե տեսնեիք առանձին աշխատելիս, կասեիք` այս գերման գիտնականը, այս մեծ կենտրոնացումի մարդը նույն այն մա՞րդն է, այն Կոմիտա՞սն էր, որ ասում էիք:

– Մեր ժողովրդին այդքան էլ հայտնի չէ, որ նա հրաժարվել է Գերմանիայում իրեն արված հեռանկարային առաջարկներից ու եկել է Հայաստան: Օպերային երգիչ էին նրան առաջարկել:

– Այո, օպերային երգիչ էին առաջարկել: Բայց նա կարող էր մնալ այնտեղ նաև որպես դասախոս: Որովհետև նրան տարբեր տեղեր դասախոսություններ կարդալու առաջարկներ էին անում: Ընդ որում` ոչ միայն հայ երաժշտության վերաբերյալ, այլև արևելքի երաժշտության: Բարձր պրոֆեսիոնալիզմ ունեցող միակ մարդը, որ կարող էր այդ շրջանում Եվրոպայում դասախոսություններ կարդալ արևելյան երաժշտության մասին և ընդհանուր առմամբ լինել պատասխանատու ամբողջ արևելքի համար, Կոմիտասն էր: Ամբողջ արևելքի մասին, արևելյան մշակույթի մասին նրանից էին հարցնում, նրանից էին ինչ–որ բան իմանում:

Եվ նա այդ ամենը թողեց ու եկավ Հայաստան: Որովհետև հանձնառու և հլու էր, և իր հոգևոր կարգին, և իր ժողովրդին: Եթե կարդաք նրա նամակները, կտեսնեք, որ նա ապրում էր իր ժողովրդի ու երկրի մտահոգություններով:

Մի բան էլ ասեմ` աշխարհաքաղաքական այնպիսի վերլուծություններ է արել, որ կզարմանաք: Պետականության ձևավորման հստակ սխեման է տվել: Այն սխեման, որով ձևավորվեց առաջին հանրապետությունը:

Գոհար Սարդարյան