Մեր ազգն ինքն իրեն չի ճանաչում և անտեղյակ է իր պատմությանը

Մեր հյուրն է գրող Արծրուն Պեպանյանը

– Պարոն Պեպանյան, մեր ժողովուրդը ճանաչո՞ւմ է ինքն իրեն. ո՞վ է ինքը, որտեղի՞ց է սկիզբ առել, ինչի՞ համար է եկել այս աշխարհ:

– Բացարձակապես տեղյակ չէ այդ հարցերից: Եթե այդ հարցերի պատասխանն իմանար, այս վիճակում չէր լինեի: Մեր ժողովուրդն անտեղյակ է իր պատմությանը: Ես ներկայացնեմ անգլիացի մի պատմաբանի խոսքը, որն ասել է մոտ հարյուր տարի առաջ` հայերը որքան հպարտանալու առիթ կունենային, եթե իմանային իրենց իրական պատմությունը: Բայց, ցավոք, նրանք տեղյակ չեն դրան:

– Իսկ ո՞վ է կեղծել մեր պատմությունը: Կամ ո՞վ թույլ չի տվել, որ մենք մեզ ճանաչենք ու իմանանք ով ենք մենք:

– Ես ևս նույնն եմ ասում` տանք այդ հարցը, ու գնանք պատասխանը պարզելու հետևից:

– Եվ դա արված է միտումնավո՞ր:

– Մենք շատ կխորանանք, եթե անդրադառնանք այդ հարցին:

– Ինչո՞ւ չես ուզում խորանալ:

– Պարզապես ձեր թերթի մեկ տարվա տպաքանակը հարկավոր կլինի պատճառները համակողմանիորեն ներկայացնելու համար: Պարզապես ամրագրենք իրողությունը` հայ ժողովուրդն այսօր տեղյակ չէ իր պատմությանը: Եթե տեղյակ են, ապա տեղյակ են շատ քիչ թվով մարդիկ: 

Պատկերավոր այսպես ներկայացնենք. դու հանդիպում ես 50 տարեկան մի մարդու, ով չգիտի իր կենսագրությունը: Գիտի ընդամենը 40–ից հետո: Դու ինչպե՞ս կվերաբերվես նրան. նրան աշխատանքի, ասենք, կընդունե՞ս, նրան տեղ կտա՞ս: Այդ մարդը մենք ենք: Չգիտենք` ո՞վ ենք, որտեղի՞ց ենք եկել, ո՞ւր ենք գնում: Դրա համար էլ վերածվել ենք խառնամբոխի:

– Բա մեր պատմաբաններն ինչի՞ համար են: Ակադեմիկոսներ ունենք, հաստափոր գրքեր են հրատարակում…

– Մենք ունեցել ենք խորհրդային շրջանի պատմաբաններ: Այն ժամանակ գործում էին հատուկ սահմանափակումներ: Այն է` հայ ազգը պետք է լինի մյուսներին տարեկից, և բոլորովին նպատակ չունեին մեջբերել այն թեզը, որ հայերն աշխարհի ամենահին ժողովուրդներից են:

Իսկ գիտե՞ք, թե ո՞վ է առաջինն այդ թեզը հրահրել: Ֆաշիստները՛: Իրենց ժողովրդի պատմությունն ուսումնասիրելիս դա տեսան: Հետագայում նաև, երբ արդեն հարձակվել էին ԽՍՀՄ–ի վրա, զորքերն առաջ էին գալիս, իսկ հնագետները հետևում էին զորքին ու պեղումներ անելով առաջ գալիս: Տեսան, որ ինչքան մոտենում են Սև ծովին, այնքան գտածոներն ավելի հին են այլևս: Հասկացան, որ եվրոպական քաղաքակրթությունը սկիզբ է առնում Սև ծովի մոտակայքից:

Իհարկե, չկարողացան մինչև վերջ առաջ գալ, կանգնեցվեց գերմանական առաջխաղացումը: Եվ հետագայում արդեն, նաև հիմք ընդունելով իրենց պատերազմական տարիների հետազոտությունները, ուսումնասիրեցին Սև ծովից այս կողմ ընկած տարածությունների հնագիտական գտածոները: Ու հանգեցին տվյալ եզրակացությանը:

– Բայց, համենայն դեպս, թեկուզ այդ պատառիկներով, որ գիտենք մեր մասին, մենք կրո՞ղն ենք հայ էթնոսի հոգևոր–մտավոր ժառանգության: Մի խոսքով` ժառանգո՞րդն ենք մեր տեսակի:

– Առերես` ոչ: Բայց խորքում կրողն ենք: Եթե հայտնվում ենք արտակարգ իրավիճակներում, գենը, պատմության փորձը սկսում են աշխատել: Եվ կոշկակարը կամ մեքենայի յուղ փոխողը կարող է զորավար դառնալ: Այնպես որ մեր մեջ նստած է հոգևոր այդ կարողությունը, այն գտնվում է ենթագիտակցական շերտերում, պարզապես ցնցումային իրավիճակներ են հարկավոր, որ արթնանա ու իր գործն անի:

– Ասենք` Սարդարապատ, 1988–ի շարժում: Կարո՞ղ ենք գենի արթնության շրջաններ համարել:

– Այո: Դրանք իրավիճակներ են, երբ դու ազգին գցում ես դրական շոկի մեջ, և նրա ենթագիտակցության միջից ի հայտ են գալիս տեսակի տիպական հատկանիշները:

– Իսկ դու մոտավորապես պատկերացնո՞ւմ ես, թե արթնացնելու ճանապարհը որն է:

– Ես տարիներ շարունակ ուսումնասիրել եմ, թե որոնք են ազգին այլասերելու հիմնական ճանապարհներն ու գործոնները: Նաև հետազոտել եմ համաշխարհային փորձը, թե կա՞ն արդյոք մեխանիզներ, որպեսզի նման ժողովրդին վերափոխես ու դարձնես իր հիմնական տեսակին հավատարիմ, ավելի որոշակի` իր տեսակի հիմնական գծերը կրկին արթնացնես մեջը:

Բարեբախտաբար գտնվեց այդ փորձը: Նման մի համակարգ կիրառվել է 20–րդ դարի առաջին կեսում: Նաև ուրախությամբ պարզեցի, որ Գարեգին Նժդեհն էր բոլորից առաջ հղացել այդ համակարգը: Անգամ որոշ դետալներ կիրառել էր իր գործունեության ընթացքում: Իհարկե` այնքանով, որքանով իրեն կհաջողվեր ինչ–որ բան անել այդ խառն իրականության մեջ:

Իսկ երբ տարագրվեց, որոշ տեսական աշխատանքներ ևս կատարեց նույն ուղղությամբ: Բայց ձերբակալվելուց հետո այն կիսատ մնաց: Սակայն բոլոր դեպքերում կարող ենք ասել, որ նա դրեց հիմքը: Ազգային վերափոխման բանաձևը հիմնականում տվել է Նժդեհը: Նաև ախտորոշման քայլերն է ներկայացրել: Պարզապես դրանք ցաքուցրիվ են նրա գործերում: Ցանկացողը պետք է որոնի ու գտնի:

– Իսկ մեր ազգն այսօր իդեալ ունի՞: Նրան իդեալներ տալի՞ս ենք, տվող կա՞: Կամ ո՞վ պետք է լինի այդ տվողը:

– Քո ասած իդեալը գերնպատակն է, որ դնում են ազգի առաջ: Հիմնականում` համամարդկային բնույթի: Եվ նա այն իրականություն դարձնելու համար համապատասխան ուժ է կուտակում իր մեջ: Ու տեղի է ունենում ցնցումը, արթնացումը:

Գոհար Սարդարյան