Արևելյան քարեր հայ-ռուսական «բոստանում»

Լրիվ նոր ասպեկտներ են ի հայտ գալիս Հայաստանի՝ Իրանի ու Չինաստանի հետ հարաբերությունների ընդլայնման հանդեպ ռուսական խանդի դրսևորումներում: Արևմուտքի հետ ցանկացած համագործակցային ֆորմատի դեպքում ռուսներն ունեն ավանդական քարոզչական զինանոց՝ մայդան, պիղծ հասարակություն, սեռական փոքրամասնություններ, հայրը կերել է որդուն, մայրը կերել է հորը, միգրանտները ավիրում են ավանդական Եվրոպան և այլն: Այս զինանոցը, սակայն, Իրանի ու Չինաստանի դեմ չի աշխատում, որովհետև երկուսն էլ ավելի կոնսերվատիվ ու ավանդական համակարգեր են, քան Ռուսաստանը: Դժվար է Իրանին մեղադրել, օրինակ, Հայաստանում մայդան պլանավորելու, ՀԿ սեկտոր ֆինանսավորելու, իսկ Չինաստանին ՝ Հայաստանում միասեռ ամուսնությունների օրինականացմանը կամ ընտանեկան բռնության դեմ պայքարին օժանդակելու համար: Քաղաքակրթական առումով լրիվ այլ համակարգերի հետ գործ ունեն ռուսները: Արևմուտքն այս իմաստով հարազատ է ռուսներին. ըստ էության Արևմուտքն ու Ռուսաստանը նույն բանի հակառակ կողմերն են: Իսկ Չինաստանն ու Իրանը տարբեր բաներ են արմատապես:

Չինաստանի և Իրանի հետ Հայաստանի համագործակցության ընդլայնումը տեղի է ունենում բացառապես շահերի, պրագմատիկ մոտեցումների, կոնկրետ հաշվարկների վրա: Չկա որևէ բարոյական, արժեքային սոուս, ինչպես օրինակ ՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում դարավոր եղբայրության մասին առակը, կամ Արևմուտքի դեպքում ՝ մարդու իրավունքների ու ժողովրդավարության հասնելու մասին գեղեցիկ հեքիաթները: Մեծ հաշվով Ռուսաստանից մենք ստանում ենք զենք, Արևմուտքից ՝ փող՝ գրանտի ու վարկի տեսքով: Բայց արհեստական սոուսի առկայությունը բարդացնում է մեր կյանքը, ստեղծում քաղաքական մտածողության ձև, որ որևէ առնչություն չունի իրական շահերի հետ ու առավելապես արժեքային է:

Այս իմաստով, անկախ նրանից, թե ինչպես կզարգանան Իրանի ու Չինաստանի հետ հարաբերությունները, Հայաստանը շանս է ստանում Ռուսաստանից ստանալ այլ ոճի վերաբերմունք: Այլևս անհնար է եվրոպական ժողովրդավարական նախագծերին հակադրել ավանդապաշտություն, մայդանին հակադրել հայ-ռուսական եղբայրություն: Ռուսաստանը ստիպված է լինելու խոսել կոնկրետ թվերով: Չինաստանի դեպքում ՝ խոսել էն մասին, թե ինչու իրենց տրամադրած զինամթերքի մատակակարարումը չի ստացվում, որոնք են տեխնիկական դժվարությունները, Իրանի դեպքում ՝ հիմնավորել, թե ինչով է ռուսական գազն ավելի նախընտրելի մեր համար, քան Իրանականը, ինչու մենք չենք կարող գազի տարանցիկ ուղի լինել Իրանի համար և այլն:

Օգնելու է գալիս ևս մեկ կարևոր հանգամանք: Չինաստանն ու Իրանն էլ Արևմուտք չեն ՝ նրանք չունեն հակառուսական կարծրատիպեր, ոչ թե հակառուսական շահեր, այլ կարծրատիպեր: Այդ կարծատիպերի առկայությունը խանգարում է մեզ ռուսական կարծրատիպերից ոչ պակաս, այդ հակադիր վեկտորներով կարծրատիպերը գրգռում են Հայաստանի վրա ազդեցության կռիվ տվող սուբյեկտներին ու դրանից ամենաշատը տուժում է Հայաստանը: Հետևաբար Հայաստանի շուրջ ընթացող սակարկումը Ռուսաստանի Իրանի ու Չիննաստանի միջև շանս է տալիս վերջիվերջո դուրս գալ հեքիաթասացության ժանրից ու մտնել պրագմատիկ հաշվարկների դաշտ ՝ ինչքան էժան զենք, ինչքան էժան գազ, ինչքան արագ մատակարարում, ինչքան ապահով տարանցիկ ուղի և այլն:

 

Լևոն Մարգարյան