Իրանի և Հայաստանի միջև խոշոր պայմանագրեր չկնքվեցին. Ինչն է պատճառը

Մեր զրուցակիցն է իրանագետ Արմեն Վարդանյանը

 

Ինչպե՞ս եք գնահատում վարչապետի՝ Իրան կատարած այցը։ Այցի ընթացքում քննարկել է նաև Իրանի տարածքով Հայաստան թուրքմենական գազը տեղափոխելու հարցը: Որքանո՞վ է հավանական, որ այն կյանքի կկոչվի։

 

Սովորական այց էր, առայժմ խոսվում է ինչ-որ պայմանավորվածությունների մասին, իսկ թե դրանք որքանով կիրականան, ժամանակը ցույց կտա, բայց խոշոր պայմանագրեր Իրանի և Հայաստանի միջև չկնքվեցին։ Ինչ վերաբերում է թուրքմենական գազին, ապա դրա մասին խոսակցություններ կան արդեն երկար ժամանակ։ Ուզում եմ հիշեցնել, որ երբ նախորդ տարի Իրանի նախագահ Ռոհանին ժամանեց Հայաստան, լրագրողների առջև արված հայտարարության մեջ ասաց, որ Իրանը պատրաստ է և հնարավորություններ ունի թուրքմենական գազը իր տարածքով փոխանցելու Հայաստանին։ Հետագայում այդ մասին էլի խոսակցություններ եղան, մասնավորապես, երբ վերջերս Թուրքմենստանի նախագահը եկավ Հայաստան, ռուսական մամուլը գրեց, որ Թուրքմենստանի նախագահը Հայաստանի նախագահին փորձել է համոզել, որ թուրքմենական գազը վաճառի Հայաստանին։ Ես մի փոքր կասկածանքով եմ վերաբերում, թե արդյոք այդ ծրագրերը կիրականան, որի պատճառը Ռուսաստանի գործոնն է։ Ռուսաստանը դժվար թե  համաձայնի թուրքմենական գազը Հայաստան փոխադրելու հարցում։ Կամ էլ եթե համաձայնի, դա կլինի շատ քիչ ծավալով։

 

Հիշեցնեմ, որ ժամանակին Թուրքմենստանը հրաժարվել էր Ռուսաստանի տարածքով գազ արտահանելու գաղափարին։ Նախկինում Թուրքմենստանը Ռուսաստանի տարածքով գազ էր արտահանում այլ երկրներ, փոխարենը «Գազպրոմին» տարանցման համար գումարներ էր վճարում, սակայն հետագայում խնդիրներ առաջացան, Թուրքմենստանը հրաժարվեց այդ ծրագրից և այժմ նրա գազի հիմնական սպառողը Չինաստանն է։ Հիմա մի փոքր կասկածելի է, որ Հայաստան գազի փոխադրումը կիրականանա, բայց հույս ունեմ, որ գոնե փոքր, խորհրդանշական ծավալներով, բայց թուրքմենական գազը կհասնի Հայաստան։

 

2015 թվականին էլ խոսվում էր, որ Հայաստանը կարող է տարանցիկ երկիր դառնալ իրանական գազը Վրաստան հասցնելու համար, այնուհետև խոսվում էր Իրանից գազի ներկրման ծավալների մեծացման մասին, Իրան-Հայաստան գազատարի ամբողջական ներուժն օգտագործելու մասին։ Հիմա, փաստորեն, օրակարգը փոխվո՞ւմ է։

 

Վարչապետի խոսքում կարծես թե Վրաստանի մասին ոչինչ չկար, առայժմ խոսակցությունները, նաև իրանական մամուլում, թուրքմենական գազի՝ Իրանի տարածքով դեպի Հայաստան մատակարարման մասին է։ Հայաստանի տարածքով դեպի Վրաստան մատակարարվող գազի մասին խոսակցություն չեղավ։ Ես չգիտեմ՝ որն է դրա պատճառը։ Հնարավոր է՝ նաև Վրաստանը փորձեց շանտաժի ենթարկել ադրբեջանական «Սոկար» ընկերությանը, որը Վրաստանին հիմնական գազ մատակարարողն է, և Վրաստանը պահանջել էր ավելի էժան գազ Ադրբեջանից, ավելի ճկուն գնային քաղաքականություն։ Հենց այդ ժամանակ էլ խոսակցություններ եղան, որ Վրաստանը կարող է Իրանից գազ ստանալ Հայաստանի միջոցով։ Միգուցե Վրաստանն արդեն ստացել է ադրբեջանական գազն ավելի էժան գնով և հրաժարվել իրանական գազից։ Փաստն այն է, որ այս հանդիպման ժամանակ իրանական գազը Հայաստանի տարածքով Վրաստան փոխադրելու մասին որևէ խոսակցություն արդեն չկար ոչ իրանական մամուլում, ոչ էլ համատեղ հայտարարությունների ժամանակ։

 

Դուք նշեցիք, որ այն ակնկալիքները, որ կային հայ-իրանական տնտեսական հարաբերությունների մասով, չիրականացան։ Ինչո՞վ են պայմանավորված շարունակ այդ հապաղումները։ Խոսակցությունների մակարդակում կարծես խոչընդոտ չկա, բայց գործնականում սայլը տեղից չի շարժվում։

 

Կարծես այս երկրներն առաջ են շարժվում փոքր քայլեր անելու մարտավարությամբ. կամ հնարավորություն չունեն, կամ խոչընդոտներ կան գլոբալ ծրագրեր իրականացնելու հարցում, և փորձում են քայլ առ քայլ բարելավել ապրանքաշրջանառության ծավալները։ Այս այցի ժամանակ խոսվեց երկու երկրներից ապրանքների ներկրումը դյուրացնելու մասին, ներդրումների մասին։ Պետք է խոստովանել, որ Հայաստանն ու Իրանը մեծ, գլոբալ ծրագրեր առայժմ չեն իրականացնում, որի պատճառը ես չգիտեմ։ Գուցե կան օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պատճառներ, բայց փաստն այն է, որ առայժմ փոքր քայլերով են առաջ շարժվում։

 

Հնարավո՞ր է, որ այս դեպքում էլ խոչընդոտողը Ռուսաստանն է։

 

Կարծում եմ՝ որոշ ազդեցություններ այստեղ կան, չեն կարող չլինել։ Ռուսաստանը խոչընդոտում է այն ռազմավարական նախագծերին, որոնք սպառնալիք կարող են լինել իր ազգային շահերին։ Խոսքը իրանական գազը Հայաստանի տարածքով փոխադրելու մասին է։ Պարզ է, որ դա կարող է կոտրել «Գազպրոմի» մենաշնորհը։ Եվ կան նախագծեր, որոնք, մեծ հաշվով, Ռուսաստանին չեն սպառնում, և կարծում եմ՝ Ռուսաստանը դրանց դեմ չէ, ու Հայաստանն այդտեղ ազատություններ ունի։

 

Ո՞ր ծրագրերն են, որոնք, ըստ Ձեզ, առաջ չեն գնում։

 

Ես շատ կցանկանայի, որ Մեղրիի ՀԷԿ-ը վերջապես կառուցեին։ Արդեն 6-7 տարի է, որ դրա վերաբերյալ պայմանավորվածությունները ձեռք են բերվել, նույնիսկ Մեղրիի ՀԷԿ-ի հիմնարկեքն է արվել, նախագահները մասնակցել են, բայց իրանական կողմն առայժմ հապաղում է դա կառուցելու հարցում։ Շատ կարևոր, մեծ նախագիծ է։ Եվ շատ կցանկանայի, որ հայկական կողմը շատ արագ կառուցեր Սյունիքի, Վայոց Ձորի տարածքով անցնող Հյուսիս-Հարավ մայրուղին։ Դա մեծ չափով կարող է նպաստել երկու երկրների միջև ապրանքաշրջանառության մեծացմանը, նաև Հայաստանը իրանական ապրանքների փոխադրման համար կարող է հանդես գալ որպես տարանցիկ երկիր։