Yerevan, 20.November.2026,
00
:
00
BREAKING

Սովորական մոծակը՝ աշխարհի ամենամարդասպան կենդանի

LIFE

Մենք գիտենք, որ...

Մարդկային զոհեր ամենաշատը լինում են շնաձկների, առյուծների, գայլերի կամ այլ գիշատիչ կենդանիների հարձակման հետևանքով: 

Իրականում այդպես չէ:

Պարզվում է՝ կենդանիների հարձակման պատճառով տարեկան ամենաշատ մարդկային մահեր պատճառում են... մոծակները: Այս «մրցավազքում» անգամ այնպիսի կատաղի «կենդանին», ինչպիսին մարդն է, գրավում է երկրորդ տեղը մոծակից հետո: Իսկ ինչպե՞ս  է մոծակը մարդ սպանում: Պարզ է, որ դա հաստատ խայթոցից չի լինում, չնայած կան նաև այդպիսի դեպքեր, երբ բազմաթիվ խայթոցներից մարդը կարող է մահանալ ուղղակի արյան կորստից: Հարցն այն է, որ մոծակները տարածում են այնպիսի վտանգավոր հիվանդություն, ինչպիսին մալարիան է: Մալարիան եղել և մնում է մարդկության ամենավտանգավոր հիվանդություններից մեկը։

Մալարիայի առավել տարածված շրջաններում ապրող ընդհանուր բնակչության թիվը կազմում է մոտավորապես 2.4 միլիարդ մարդ կամ աշխարհի բնակչության գրեթե 40 %–ը։ 21–րդ դարի սկզբում մալարիայով ամեն տարի վարակվում է 350–500 միլիոն մարդ, և այդ թիվը ավելանում է տարեկան 16 %–ով, իսկ մահացության թիվը տարեկան կազմում է միջինը 1,3–3 միլիոն մարդ։ Սպասվում է, որ մահացությունը կրկնակի աճ կարձանագրի հաջորդ 20 տարիների ընթացքում: Մոծակները տարածված են ամենուր, բացի Անտարկտիդայից, և բազմացման սեզոնին դրանք այնքան են շատանում, որ ըստ թվաքանակի նրանց գերազանցում են միայն մրջյունները: Ներկայումս մալարիան առավել տարածված է Աֆրիկայում, Արևել յան Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում: Վերջին հազարամյակի ընթացքում մահացու ելքով հիվանդությունների ցանկում մալարիան դարձել է առաջինը վարակիչ հիվանդությունների շարքում։ Այս հիվանդության մահացու ելքերի ավելի քան 80 %–ը տեղի է ունենում Աֆրիկայի հարավային մասում՝ Սահարայի տարածաշրջանում։ Հատկապես շատ են մինչև 5 տարեկան երեխաների վարակվածության և մահացության դեպքերը։

Մալարիա հիվանդությունը առաջանում է այն ժամանակ, երբ մալարիայի պլազմոդիումներով (պլազմոդիումը ոչ վիրուս է, ոչ էլ բակտերիա, այն այս երկու խմբերի միջև միջանկյալ դիրք է գրավում և հանդիսանում է ներբջջային պարազիտ) վարակված էգ մոծակը կծում է մարդուն: Մարդու մարմնում պլազմոդիումները զարգանում են էրիտրոցիտների մեջ և քայքայում նրանց: Արդյունքում պարբերաբար բարձրանում է մարմնի ջերմաստիճանը, առաջանում են բարդություններ և այլն: Մալարիայի բուժման համար կա յուրահատուկ դեղ՝ խինինը, որը որևէ այլ հիվանդության բուժման համար չի օգտագործվում: Այն նախկինում ստանում էին խինինի ծառի կեղևից, որը Ամերիկայի հնդկացիները օգտագործում էին որպես ջերմիջեցնող դեղամիջոց:

Ենթադրվում է, որ մարդիկ մալարիայով սկսել են հիվանդանալ արդեն մոտ 50 000 տարի առաջ։ Մեկ այլ կարծիքի համաձայն, հիվանդության հարուցիչի հայրենիք կարելի է համար Աֆրիկա մայրցամաքի արևմտյան և հարավային մասը։ Հայտնաբերված հնագույն քարացած մոծակների մնացորդների մեջ հայտնաբերվել են մալարիայի մակաբույծի հետքեր, որոնց տարիքը հասնում է մոտավորապես 30 000 000 տարվա։ Մարդու առաջացման հետ սկսել են զարգանալ այս հիվանդության մակաբույծները, որոնք ընդունակ են եղել մոծակից փոխանցվել մարդուն։ Առաջին ձեռագրերը, որտեղ բնութագրված էր մալարիան, հայտնաբերվել են Չինաստանում: Դրանք թվագրվում են մ. թ. ա. 2700–ական թվականներին։ Շատ հայտնի մարդիկ են մահացել այս հիվանդությունից, որոնց թվում՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, Վեստգոթերի արքա Ալարիխը, Չինգիզ խանը, սուրբ Ավգուստինը, իտալացի հայտնի բանաստեղծ Դանթե Ալիգիերին և նկարիչ Կարավաջոն, Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլ 5–րդը, Կոլումբոսը, անգլիական հեղափոխության առաջնորդ Օլիվեր Կրոմվելը, հայտնի գրող Ջորջ Բայրոնը, գերմանացի բանաստեղծ Ֆրիդրիխ Շիլլերը, 5 Հռոմի պապ և այլն:

Հետաքրքիր է, որ 20–րդ դարի սկզբում մինչև հակաբիոտիկների հայտնագործումը սիֆիլիսը բուժում էին հիվանդին մալարիայով վարակելու միջոցով: Մալարիայով հիվանդանալը ապահովում էր հիվանդի բարձր ջերմությունը, որը և բուժում էր սիֆիլիսը: Հետո արդեն բուժում էին մալարիա հիվանդությունը խինինով: Անգամ այն, որ որոշ հիվանդներ մահանում էին մալարիայից, չէր համարվում վատ բան, դա ավելի հեշտ և պատվավոր մահ էր համարվում, քան թե վեներական հիվանդությունից մահանալը:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Past.am-ը

IDBank to Present a Unified Ecosystem Concept at DigiTec 2026Ucom Supports Annual Mini Whoop Drone Racing Armenia 2026 Competition in YerevanIDBank Presents the Rate.Trading Digital Platform at Toon Expo.Invest 2026The Second Khachaturian International Youth Competition Concludes at China National Opera House Under the Artistic Direction of Sergey Smbatyan "The network this time for COP17 was the most one of exceptional network we have ever had." The service quality by Team was highly appreciated by UN representative Rate.Trading: Large Transactions with Digital Management of Exchange Rate RisksVIVA Foundation Named November Beneficiary of “The Power of One Dram”Special Mortgage Offers: IDBank at Toon Expo: Invest 2026Vahe and Vigen Badalyan File Lawsuit Against 1in.am Seeking Protection of Their Business ReputationIDBank at the UBA Regional Conference: From Travel Solutions to Business OpportunitiesJoint statement by the parties consolidatted around the national agenda35% Discount for the 35th Anniversary on Selected IDBank CardsConverse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Business loan pre-approval in five minutes — what did Unibank showcase in Gyumri?Converse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Bratislava forum to debate Armenia’s strategic future Ucom Service Center in Artashat Reopens at a New Address Ucom and Republican Union of Employers of Armenia Sign Cooperation MemorandumCreate your Visa Digital from Unibank for purchases and transfers Ucom – Main Sponsor of the 21st International Microelectronics Olympiad IDBank and Idram Hold Financial Literacy Session for Young Chess PlayersUcom Supports Silicon Mountains 2026, Driving Innovation and Technological Development IDBank has issued perpetual coupon bonds for the first timeIDBank Supports the Reconstruction of the Spandaryan Canal: Commemorative Plaque Dedicated to the Project SignedIDBank and Idram Presented Several Environmental Initiatives at COP17Ucom Shares Its Experience in Private Sector Engagement in Nature Conservation at COP17 Blue Zone«Here’s the screenshot, the money has been transferred»: IDBank warns of fake payment scamsFirst Steps in Your Career with IDBank: 16th Cycle of IDream LaunchedDigital Architecture for a Sustainable Future: IDBank's Article in Regional Post MagazineRate.Trading. New Digital Culture of Currency ExchangeDigital Future and Sustainable Development: IDBank's Chairman of the Management Board in an Interview with ForbesApplications Now Open: Armenian Virtuosos International Academy-Festival 2027Book Published with Ucom’s Support Presented at COP17: “The Secret Path of Hovazadzor”Ucom Highlights the Role of Technology in Nature Conservation at COP17“The people of Stepanavan will show through their votes that every attempt to deceive them with videos is doomed to fail”: “Strong Armenia” Party With Ucom’s Support, SunChild Brings Cinema and Environmental Conservation TogetherYoung Musicians of the “Armenian Virtuosos” Program Perform in the COP17 A Birthday in Italy with UnibankIdram and IDBank Participated in the Opening of My Forest Armenia’s Pavilion at COP17Unibank Receives B++ Sustainability Alignment Rating from Agents for Impact GmbH Ucom Supported Yerevan Conservation Symposium 2026 as Strategic PartnerIDBank to Showcase Environmental and Innovative Initiatives at COP17New AI-Powered Wildlife Monitoring Camera Installed in Paruyr Sevak with the Support of Ucom35 Years of Trust: IDBank Celebrates with Its CustomersBusiness and mining leader Mark Cutifani to deliver keynote speech at the 3rd Mining Armenia Forum“From Classroom to Orbit”: With Ucom’s Support, “Space 1.0” Is Being Introduced in 15 Schools Across ArmeniaAfeyan Initiatives for Armenia Awards Grant to the Armenia Education Initiative to Expand the Teach For Armenia’s Seroond School Turnaround Program Ucom to Participate in COP17 Together with FPWC, Showcasing Their Environmental Partnership“The Golden Hour”: IDBank explains how to respond effectively to a scam attackNelli Kocharyan Presents Converse Bank’s Vision for Development of International Relations at the BACEE Conference