Հարցաքննվող նախագահներ. ձևակա՞ն, թե՞ իրական պրոցես

Նախօրեին հայտնի դարձավ, որ ՀՔԾ–ն հարցաքննել է առաջին նախագահ Տեր– Պետրոսյանին՝ վկայի կարգավիճակով: Մինչ այդ էլ տեղեկություններ տարածվեցին Սերժ Սարգսյանի հարցաքննության մասին՝ կրկին վկայի կարգավիճակով: Ռոբերտ Քոչարյանն էլ այժմ գտնվում է կալանքի տակ, բայց մեղադրյալի կարգավիճակով: 

Ինչ–որ առումով սա, իհարկե, խորհրդանշական փաստ է: Պարզ է, որ գործի էությունից ելնելով՝ երեք նախագահներն այս կամ այն կերպ առնչություն ունեն: Սակայն խորհրդանշականությունն այն է, որ երեք նախագահների հարցաքննությունները կայանում են նոր քաղաքական իրավիճակում: Մի կողմից՝ այդ իրավիճակը հուսադրող է այնքանով, որ ունենք դատաիրավական այնպիսի համակարգ, որ գոնե դե յուրե փորձում է անխտրականության էֆեկտ ստեղծել: Մեկ այլ կողմից էլ պակաս չէ վտանգը, որ դատաիրավական պրոցեսները կարող են վնասել պետականության և ինստիտուցիոնալ հիշողության արժեբանական կողմը: 

Այս իմաստով, օրինակ, կարևոր է, որպեսզի տարանջատվեն խնդրի իրավական և քաղաքական կողմերը, առավելապես տարանջատվի և զգուշավորությամբ քաշվի գործի շուրջ հանրային ընկալումների սահմանը: Եվ այս իմաստով անելիք ունի ոչ միայն նոր իրավիճակի թելադրող ուժը՝ իշխանությունը, որ հաճախ հենց ինքն է խախտում իրավականի ու քաղաքականի սահմանները, այլև երեք նախագահները նույնպես:

Երկրորդ նախագահն, օրինակ, ունի հստակ դիրքորոշում և գործը համարում է քաղաքական: Քաղաքական ոչ միայն իր դեմ հարուցված գործի մոտիվացիայի առումով, այլև իր քաղաքական հետագա գործունեության: Պարզ է, որ եթե Քոչարյանը հաջողի այս գործն ու դուրս գա ազատության, պրոցեսը դառնալու է քաղաքականության վերադարձի մեկնարկ: Մյուս կողմից էլ, օրինակ, շահարկվում է հարցաքննության տևողությունը: Մի դեպքում շեշտադրվում է, որ Սերժ Սարգսյանը հարցաքննվել է 5 ժամ (մեկ այլ տարբերակով՝ 10), իսկ Տեր–Պետրոսյանի կողմնակիցները հայտնում են, որ առաջին նախագահը հարցաքննվել է 1.5 ժամ՝ ակնհայտորեն ցանկանալով շեշտել, որ հարցաքննվել է Սարգսյանից ավելի քիչ, այսինքն՝ ավելի քիչ ասելիք ունի, հետևաբար՝ նաև առնչություն: Զուգահեռ շահարկումներ են շրջանառվում, թե Սերժ Սարգսյանը ցուցմունք է տվել Քոչարյանի դեմ, ինչից հետո Սարգսյանի պաշտպանական թիմը հերքում է այս տեղեկությունը և այսպես շարունակ:

Որևէ մեկն, իհարկե, չի պնդում, թե նախագահները անձեռնմխելի են ու չպետք է ներգրավվեն իրավական գործընթացներում: Միաժամանակ չենք ցանկանում նվաստացնել Հայաստանի պատմության մեջ այս կամ այն բեկումնային իրադարձությանը քաղաքական գնահատական տալու կարևորությունը: Սակայն չպետք է խառնել քաղաքական գնահատականը քաղաքական շահարկման հետ: 

Ի վերջո, խնդիրը մեկն է՝ բացահայտել Մարտի 1–ն ամբողջությամբ: Եթե այն չի բացահայտվում ամբողջությամբ ու արագընթաց տեմպերով, արգելակվում է դատաիրավական երկարատև պրոցեսների մեջ, վտանգ կա, որ երկար ձգվող այս պրոցեսին զուգահեռ չեն դադարելու շահարկումները, քաղաքական հաշիվմաքրոցիները: Իսկ սա էլ իր հերթին, հաշվի առնելով գործում առանցքային դերակատարների կարգավիճակը, կարող է վատնել Հայաստանի արժեհամակարգային իմունիտետը՝ փաստացի երեք նախագահներին դարձնելով պրոցեսին զուգահեռ տեղեկատվական փոխհրաձգությունների զոհ: Ի վերջո, խոսքն այստեղ ոչ թե կոնկրետ մարդկանց մասին է, այլ նրանց կարգավիճակների: Համաձայնեք՝ տխուր կլինի, եթե Հայաստանի պատմության ցավոտ կետերից մեկի բացահայտման փոխարեն վերջնարդյունքում ունենանք տեղեկատվական աղբի և հաշիվմաքրոցու արանքում արժեզրկված նախագահների ինստիտուտ: 

 

ԼԵՎՈՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ