Yerevan, 20.November.2026,
00
:
00
BREAKING

Ինչո՞ւ են առաջանում օզոնային ճեղքեր, և ո՞ւմ էր պետք «օզոնային առասպելը»

LIFE

Մենք գիտենք, որ...

Մենք գիտենք, որ բևեռային շրջանների օզոնային ճեղքերը առաջացել են մարդու կենսագործունեության արդյունքում մթնոլորտ որոշակի նյութերի արտանետումների արդյունքում։

Իրականում այնքան էլ այդպես չէ։

Այս տարածված մոլորությունը «կանաչների» հերթական առասպելներից մեկն է։ Ընդ որում, այս առասպելը ունակ է ժխտել անգամ ցանկացած դպրոցական, որը աշխարհագրության և քիմիայի դասերից չի փախել։ Օզոնային շերտը օզոնից կազմված շերտ է, որը գտնվում է մթնոլորտի 20–30 կմ (առավելագույն խտությունը՝ 22-25 կմ սահմաններում) բարձրություններում և որտեղ գտնվում է ամբողջ մթնոլորտային օզոնի մոտ 90%-ը։ Քիմիայի դպրոցական դասագրքից մենք գիտենք, որ օզոնը թթվածնի ալլոտրոպ մոդիֆիկացիան է, այսինքն, եթե թթվածնում Օ-ն երկուսն է, օզոնում երեքն է։ Օզոն կարող է առաջանալ տարբեր կերպ, բայց բնության մեջ ամենատարածվածն այն է, երբ թթվածինը կլանում է 175-200 նանոմետր և 280-315 նանոմետր ալիքի երկարությամբ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ և վերածվում օզոնի, ընդ որում, օզոնն ինքը ևս ունի 200-280 նանոմետր ալիքի երկարությամբ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ կլանելու հատկություն։ Հենց այդ կերպ էլ հեռավոր ժամանակներում (մոտ 2 միլիարդ տարի առաջ) առաջացել է երկրագունդը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից պաշտպանող օզոնային շերտը և, ի դեպ, նույն կերպ էլ շարունակում է առաջանալ։ Ընդ որում, այս ամբողջ ասածից միանգամից պարզ է դառնում, որ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների առնվազն կեսը կլանում է ոչ թե օզոնը, այլ թթվածինը, իսկ դրա արդյունքում առաջացած օզոնը ընդամենը կողմնակի արդյունք է։ Իսկ ի՞նչ է կատարվում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ կլանած օզոնի հետ. շատ պարզ է, այն ընդամենը վերածվում է թթվածնի։ Ստացվում է, որ մթնոլորտի վերին շերտերում տեղի է ունենում ցիկլիկ հավասարակշռված գործընթաց՝ որոշակի երկարության ուլտրամանուշակագույն ալիքներ կլանում է օզոնը՝ վերածվելով թթվածնի, իսկ որոշակի երկարության ալիքներ էլ կլանում է թթվածինը՝ վերածվելով օզոնի։ Այս ամենից հետևում է պարզ և տրամաբանական եզրակացություն. որպեսզի ամբողջությամբ քայքայվի օզոնային շերտը՝ պետք է մթնոլորտը զրկել թթվածնից։ Առասպելը, որ մարդու գործունեությունը բերել է օզոնային ճեղքերի առաջացման, շատ կարող է ճշմարտանման թվալ մի քանի պատճառներով։ Առաջին հերթին այն հիմնված է հենց օզոնային ճեղքերի առկայության վրա, որոնք իրոք կան։ Երկրորդ հերթին մարդու կողմից ստեղծված որոշ նյութեր իրոք կարող են նպաստել այդ ճեղքերի առաջացմանը, իսկ եթե այդպես է, ապա ոչ մասնագետների մոտ այդ առիթով ընդհանրապես կասկածներ չեն կարող լինել՝ բավական է միայն նայել մթնոլորտ արտանետումների ավելացման և օզոնային ճեղքի աճման դինամիկային։ Իրականում ոչ մեկը իրեն նեղություն չի տալիս մտածել, որ այդ երկու ցուցանիշների համընկնումը կարող է ընդամենը պատահականություն լինել։ Իրականում ոչ մեկը չի փորձում հաշվարկել, ասենք, ֆրեոնից օզոնի քայքայման և միաժամանակ նոր օզոնի առաջացման դինամիկան։ Այնինչ իրոք պետք է։ Եթե դա կատարվի, անմիջապես կպարզվի, թե ինչ մեծ ազդեցություն է ունեցել օզոնային շերտի՝ ֆրեոնից քայքայման այս մոլորությունը համաշխարհային տնտեսության վրա։ Մարդկանց կողմից արտադրված ֆրեոնը (քլոր և բրոմ պարունակող ածխաջրատ, որը օգտագործվում է սառնարաններում որպես սառցաէլեմենտ և լուծիչ), մեթանը, քլորաջրածինը և ազոտի մոնօքսիդը ինչքան էլ քայքայեն օզոնը, միևնույն է, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, ազդելով թթվածնի վրա, այն կվերածեն օզոնի, քանի որ այդ նյութերը ոչ ճառագայթների և ոչ էլ թթվածնի վրա չեն ազդում։ Իսկ մթնոլորտում թթվածինը չի կարող պակասել, քանի որ բույսերը, ջրիմուռները և պլանկտոնը այն մի քանի հազար անգամ ավելի շատ են արտադրում, քան ծախսում է մարդը։ Միևնույն ժամանակ հաշվի առնենք, որ «օզոնային ճեղք» արտահայտությունը այնքան էլ ճիշտ չէ, քանի որ իրականում առկա է միայն որոշակի բարակած օզոնային շերտի առկայությամբ տարածքներ, ընդ որում, այդ տարածքները գտնվում են մի կողմից՝ ուղղակի Անտարկտիդայի վրա, իսկ մյուս կողմից՝ Արկտիկայի վրա, այսինքն՝ բևեռներում։ Իհարկե, լինում են նաև օզոնային շերտի նաև ժամանակավոր բարակացումներ, որոնք շատ անկայուն են և շատ արագ վերականգնվում են։ Իսկ բևեռային օզոնային ճեղքերի հարցով ամեն ինչ պարզ է՝ նրանք պիտի լինեին, քանի որ այնտեղ արև և, հետևաբար, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ քիչ են լինում։ Ընդ որում, անգամ բևեռներում է նկատվում օզոնային ճեղքի աճ կամ փոքրացում՝ կապված տարվա եղանակի հետ, քանի որ օզոնը խիստ անկայուն միացություն է և քայքայվում է անգամ առանց մարդու կողմից արտանետված որևէ նյութի ազդեցության։

Ի վերջո, ո՞ւմ էր պետք այս «օզոնային առասպելը»։ Իրականում այս հարցի պատասխանը շատ պարզ է։ Բանն այն է, որ 1985 թվականին ապացուցվեց Անտարկտիդայի գլխին մշտական օզոնային ճեղքի առկայությունը, իսկ 1986 թվականին ամերիկյան «Դյուպոն» ընկերությունը սկսեց նոր սերնդի սառցաէլեմենտների՝ քլոր չպարունակող ֆտորաջրածինների արտադրություն։ Սա, իհարկե, առավել էժան սառցաէլեմենտ էր, բայց պետք էր առաջ տանել դրա արտադրությունը։ «Դյուպոնը» սկսեց ֆինանսավորել ԶԼՄ-ներին , «կանաչներին» և որոշ օդերևութաբանների , որոնք էլ առաջ մղեցին «օզոնային առասպելը»։ Արդյունքները չուշացան։ 1987 թվականին Մոնրեալում ստորագրվեց որոշում, որը սահմանափակում էր օզոնային շերտը քայքայող նյութերի արտադրությունը։ Սա բերեց ֆրեոն արտադրող մի շարք ընկերությունների սնանկացման, իսկ «Դյուպոնը» դարձավ սառցաէլեմենտների արտադրության մոնոպոլիստ։

Ի դեպ, «Դյուպոնի» կառուցած այս «օզոնային առասպելը» շատ սրընթաց էր տարածվում, և դրա արդյունքում էլ ստացվել է այնպիսի չմշակված առասպել, որը կարող է ժխտել անգամ ուշադիր դպրոցականը։ Բայց, այնուամենայնիվ, այս մոլորությունը շարունակում է մնալ։ Ի դեպ, 1987 թվականից ֆրեոնների արտադրությունը կրճատվել է մի քանի հազար անգամ, բայց օզոնային ճեղքի վրա դա ոչ մի կերպ չի ազդել։ Հետևություններ կատարեք ինքներդ։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Past.am-ը

Ucom and Impact Hub Yerevan Wrap Up the Third Edition of Their Green Entrepreneurship Program SoftConstruct and the French University in Armenia Sign A New Memorandum of UnderstandingIDBank to Present a Unified Ecosystem Concept at DigiTec 2026Ucom Supports Annual Mini Whoop Drone Racing Armenia 2026 Competition in YerevanIDBank Presents the Rate.Trading Digital Platform at Toon Expo.Invest 2026The Second Khachaturian International Youth Competition Concludes at China National Opera House Under the Artistic Direction of Sergey Smbatyan "The network this time for COP17 was the most one of exceptional network we have ever had." The service quality by Team was highly appreciated by UN representative Rate.Trading: Large Transactions with Digital Management of Exchange Rate RisksVIVA Foundation Named November Beneficiary of “The Power of One Dram”Special Mortgage Offers: IDBank at Toon Expo: Invest 2026Vahe and Vigen Badalyan File Lawsuit Against 1in.am Seeking Protection of Their Business ReputationIDBank at the UBA Regional Conference: From Travel Solutions to Business OpportunitiesJoint statement by the parties consolidatted around the national agenda35% Discount for the 35th Anniversary on Selected IDBank CardsConverse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Business loan pre-approval in five minutes — what did Unibank showcase in Gyumri?Converse Bank Expands Its International Capabilities Through Cooperation with Citibank N.A.Bratislava forum to debate Armenia’s strategic future Ucom Service Center in Artashat Reopens at a New Address Ucom and Republican Union of Employers of Armenia Sign Cooperation MemorandumCreate your Visa Digital from Unibank for purchases and transfers Ucom – Main Sponsor of the 21st International Microelectronics Olympiad IDBank and Idram Hold Financial Literacy Session for Young Chess PlayersUcom Supports Silicon Mountains 2026, Driving Innovation and Technological Development IDBank has issued perpetual coupon bonds for the first timeIDBank Supports the Reconstruction of the Spandaryan Canal: Commemorative Plaque Dedicated to the Project SignedIDBank and Idram Presented Several Environmental Initiatives at COP17Ucom Shares Its Experience in Private Sector Engagement in Nature Conservation at COP17 Blue Zone«Here’s the screenshot, the money has been transferred»: IDBank warns of fake payment scamsFirst Steps in Your Career with IDBank: 16th Cycle of IDream LaunchedDigital Architecture for a Sustainable Future: IDBank's Article in Regional Post MagazineRate.Trading. New Digital Culture of Currency ExchangeDigital Future and Sustainable Development: IDBank's Chairman of the Management Board in an Interview with ForbesApplications Now Open: Armenian Virtuosos International Academy-Festival 2027Book Published with Ucom’s Support Presented at COP17: “The Secret Path of Hovazadzor”Ucom Highlights the Role of Technology in Nature Conservation at COP17“The people of Stepanavan will show through their votes that every attempt to deceive them with videos is doomed to fail”: “Strong Armenia” Party With Ucom’s Support, SunChild Brings Cinema and Environmental Conservation TogetherYoung Musicians of the “Armenian Virtuosos” Program Perform in the COP17 A Birthday in Italy with UnibankIdram and IDBank Participated in the Opening of My Forest Armenia’s Pavilion at COP17Unibank Receives B++ Sustainability Alignment Rating from Agents for Impact GmbH Ucom Supported Yerevan Conservation Symposium 2026 as Strategic PartnerIDBank to Showcase Environmental and Innovative Initiatives at COP17New AI-Powered Wildlife Monitoring Camera Installed in Paruyr Sevak with the Support of Ucom35 Years of Trust: IDBank Celebrates with Its CustomersBusiness and mining leader Mark Cutifani to deliver keynote speech at the 3rd Mining Armenia Forum“From Classroom to Orbit”: With Ucom’s Support, “Space 1.0” Is Being Introduced in 15 Schools Across ArmeniaAfeyan Initiatives for Armenia Awards Grant to the Armenia Education Initiative to Expand the Teach For Armenia’s Seroond School Turnaround Program Ucom to Participate in COP17 Together with FPWC, Showcasing Their Environmental Partnership