«Այդ ամե­նից հե­տո չեն կա­րող մեղ­քը գցել կա­ռա­վա­րու­թյան վրա»

Հանքարդյունաբերության ճյուղին անդրադառնալուց առաջ նշենք, որ խոսքը միայն մետաղականին է վերաբերում, որն, ըստ էության, կարելի է երկու մասի բաժանել: Մի մասը անցյալ դարի 50-ականներից գործող մետաղական հանքեր են, որոնք շարունակում են խորհրդային տարիներին ձևավորված ավանդույթների համաձայն գործել, մյուս մասը անկախության ընթացքում շահագործված և շահագործվող հանքերն են:

Աշխարհագրագետ, «Հայկական բնապահպանական ճակատ» նախաձեռնության անդամ Լևոն Գալստյանը «Փաստի» հետ զրույցում նշեց, որ դիտարկումները ցույց են տալիս, որ ներկայում շարունակում են գործել միայն այն հանքերը, որոնց շահագործումը սկսվել է դեռևս խորհրդային տարիներից, իսկ անկախության տարիների բոլոր փորձերն անխտիր ձախողվել են: 

«Տարբեր պաշտոնյաներ, նրանց կողմից «պրախոդ» ունեցող և իրենց փոխկապակցված մարդիկ ունենալով հանքերի՝ սովետական տարիների տվյալները, որոշ տվյալներ են ավելացրել, փոքր հանքերի ուսումնասիրության լիցենզիաներ են ստացել և, լավագույն դեպքում, փորձել են իրենք շահագործել: Եթե չի ստացվել, դրանք վաճառել են այլ ընկերությունների: Բայց հետաքրքիր է, որ բոլոր փորձերն էլ ձախողվել են»,- ասաց Լ. Գալստյանը:

Ի դեպ, Համաշխարհային բանկի կողմից իրականացված՝ 2010-14 թվականներին Հայաստանում գործող մոտ 13 մետաղական հանքերի արդյունավետության մասին ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դրանց 7-8-ը վնասով են աշխատում: Ներկայում դրանք դադարել են գործել, հանքերի շահագործման հետևանքների բեռը որպես նվեր թողնելով քաղաքացիներին ու երկրին: 

«Այդ ամենն արվել է ոչ թե ռեալ գործունեություն ծավալելու, այլ տարբեր ֆինանսական մախինացիաներ իրականացնելու համար: Այդ է պատճառը, որ ո՛չ դրանց ֆինանսական արդյունավետությունն է գնահատվել, ո՛չ էլ սոցիալական և բնապահպանական վտանգները: Ներկայում մենք ունենք 27 մետաղական հանքի շահագործման թույլտվություն, որոնցից այս պահին գործում է ընդամենը 7-ը: Դրանց մեծ մասն անգամ չի էլ գործել, ընդամենը բացել են, հետո վաճառել սրա-նրա վրա ու վերջ: Այս ամենը խոսում է այն մասին, որ տրված թղթերը չեն համապատասխանում իրականությանը: Թեղուտը բոլորի համար թող վառ օրինակ լինի, որը վերջին 30 տարիների հանքարդյունաբերության ոլորտի ամենախոշոր նախագիծն է եղել: Դա այն դասական պատկերն է, թե ինչպես են նորանկախ Հայաստանում հանքեր «շահագործվել»: Մնացած վայրերում նույն պատկերն է, ավելի փոքր մասշտաբներով»,-ասաց Լ. Գալստյանը: 

Ամուլսարի խնդիրը ճիշտ հասկանալու համար բնապահպանը խորհուրդ է տալիս ուսումնասիրել ողջ պատմությունը: Պարզվում է, որ 2005-ից է սկսվել այս «գաթան» թխվել: Նախ՝ 2005-ին բրիտանական օֆշորային կղզիներից մեկում գրանցվել է անցյալ և պատմություն չունեցող մի ընկերություն, որը նշել է, որ երեք երկրներում՝ Կոսովոյում, Թուրքիայում և Հայաստանում պետք է գործունեություն ծավալի: Հետագայում միջազգային ֆինանսական կառույցներից գումար ստանալու համար իր «ծրագրում» որպես բաժնետեր ներգրավել է նաև միջազգային խոշոր հանքարդյունաբերական ընկերության, որին էլ վստահելով՝ 2007 թ.- ին Ամուլսարի շահագործման համար միջազգային կառույցները գումար են տվել: 

«2010-11թթ. միջազգային ընկերությունը դուրս է եկել այդ ծրագրից, բայց ավելի վաղ՝ 2009 թ.-ին «Լիդիան ինթերնեյշնլ» ընկերությունն ու իր դուստր ընկերությունը, ունենալով թույլտվություն, հանքը կարող էին շահագործել, բայց չեն սկսել: 

2012, 2014-ին ևս թույլտվություններ է ստացել «Լիդիանը», բայց նորից ոչինչ չեն արել: Եվ վերջապես 2016 թվականին կարողացան ֆինանսավորում գտնել և սկսեցին շինարարական աշխատանքներն Ամուլսարում: Նախորդ կոռումպացված իշխանության կողմից տրված թույլտվությունների և լիցենզիաների ժամկետների անընդհատ և առանց որևէ խնդիրների երկարաձգման հարցը նոր իշխանությունները պետք է վաղուց հետաքննած և ուսումնասիրած լինեին: Բացի այդ, հանրությանն ու ժողովրդին էլ պետք է ներկայացնեին, թե ինչպես է պատահել, որ ծրագերն այդքան տարի նրանց սիրուն աչքերի համար, առանց որևէ խնդրի երկարաձգվել են: Եվ եթե նման ուսումնասիրություն իրականացվի, ապա Հայաստանն այնքան փաստեր կունենա, որ ոչ մի արբիտրաժ ռիսկ չի անի ինչ-որ օֆշորային ընկերության օգտին որոշում կայացնել»,- ասաց Լ. Գալստյանը:

Հետաքրքիր է, որ 2015թ.-ին, երբ «Լիդիանին» հաջողվել է ամերիկյան ներդրումային երկու ֆոնդից 330 մլն դոլար գումար ստանալ, ամերիկյան կառավարությունը սկսել է ավելի հետևողական լինել: Դրանից հետո «Լիդիանը» հայտարարել է, որ 2018 թվականի գարնանից են սկսելու ոսկի արտահանել, սակայն մինչ հեղափոխությունը սկսվելը կրկին մեկ այլ պաշտոնական հայտարարությամբ իրենց բրիտանական կայքում տեղեկություն են տարածել, որ շինարարության փուլում առաջացած խնդիրների պատճառով մոտ 12 %-ով իրենց ծախսերն ավելացել են:

«Այսինքն, հայտարարել էին, որ իրենք դեռևս 50 մլն դոլար ֆինանսավորում գտնելու խնդիր ունեն, այդ պատճառով իրենք չեն կարողանա 2018-ի գարնան վերջին ոսկի արտադրել և, ամենայն հավանականությամբ, երրորդ եռամսյակում կսկսեն ոսկու արդյունահանումը: Այդ ժամանակ ո՛չ իրենց ճանապարհներն էին փակված, ո՛չ էլ այլ երևույթներ կային: Ի դեպ, նշեմ, որ նման հայտարարություններն իրենք անգլերենով են տարածում, իսկ հայերենով տարածում են այն տեղեկությունները, որոնք իրենց է ձեռնտու: Ֆինանսավորողների համար այլ ինֆորմացիա են տարածում, ներսի համար՝ այլ, բայց իրականում մի քանի անգամ իրենք են իրենց ծրագրերը ձախողել: Ուստի, այդ ամենից հետո չեն կարող մեղքը գցել կառավարության կամ ճանապարհները փակողների վրա: Սա էլ պետք է հաշվի առնել՝ հասկանալու համար, թե ինչպես են հանրությանը մանիպուլ յացիայի ենթարկում, չնայած կան փաստեր, որոնք արբիտրաժային դատարան դիմելու դեպքում կարող են մեր հաղթաթղթերը դառնալ, ես դրանում միանշանակ համոզված եմ»,- ասաց Լ. Գալստյանը: 

ԱՐՄԻՆԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ