Ե՞րբ և ինչպե՞ս է տեղի ունեցել հայ-ադրբեջանական սահմանների ճշգրտում. մանրամասներ՝ ականատեսից

Past.am

Իրադարձությունները տեղի են ունեցել 1984թ. Նոյեմբերյանի շրջանի սահմանամերձ Դովեղ գյուղում: Իսկ նախապատմությունը հետևալն է՝գյուղի տարեցները պատմում էին, որ 1927թ., երբ տեղի է ունեցել Հայկական և Ադրբեջանական ԽՍՀ-ների միջև սահմանագծում, իրենք Մոսկվայից, Ադրբեջանից և Թբիլիսիից եկած «զեմլամերների» հետ  մասնակցել են այդ գործընթացին, սահմանային բոլոր կետերը շատ լավ հիշում են և այդ կետերում փայտածուխ են թաղել: Այնուհետև թուրքերը, օգտվելով այն ժամանակվա շրջանի ղեկավարության թողտվությունից, կարողացել են Դովեղի տարածքներից անօրինական ձևով օգտագործել շուրջ 1850 հեկտար հող: Դովեղցիները անընդհատ դիմել են պատկան մարմինների, նույնիսկ պատվիրակություն են ուղարկել Մոսկվա, և արդյունքում 1969թ. ընդունվել է ԽՍՀՄ կառավարության  որոշում «հայ-ադրբեջանական սահմաննների ճշգրտման վերաբերյալ», սակայն այն այդպես էլ մնացել էր թղթի վրա: Դրանից հետո էլ դովեղցիները անընդհատ պայքարել են հողերը հետ բերելու համար, սակայն ոչինչ չի ստացվել: Եվ ահա, 1984թ. մայիսին Նոյեմբերյանի կոմկուսի շրջկոմից  զանգահարեցին և ասացին, որ հաջորդ օրը պլենումից առաջ ինձ և սովխոզի տնօրենին ընդունելու է շրջկոմի առաջին քարտուղար Սայադ Պետրոսյանը: Այն ժամանակ ես Դովեղի կուսակցական կազմակերպության քարտուղարն էի: Նա մեզ անմիջապես ընդունեց և նրբորեն հասկացնել տվեց, որ հնարավորություն է ստեղծվել հողերի վերադարձի համար, և որ կարող ենք գյուղացիների անունից հեռագրեր ուղարկել Մոսկվա: Հետո տարիներ անց իմացա, որ  այդպիսի հանձնարարություն տվել էր Կարեն Դեմիրճյանը՝ Մոսկվայի հետ ձեռք բերելով պայմանավորվածություն: Այն ժամանակ ազգամիջյան միջադեպեր հրահրելը խիստ վտանգավոր էր և, առանց շրջանի ղեկավարության գիտության, մեզանից ոչ մեկը փոստում պարզապես հեռագրեր չէր ընդունի: Այդ օրն ևեթ ձեռնամուխ եղա տեքստերի կազմման գործին, և արդեն երեկոյան հեռագրեր ուղարկեցինք ԽՄԿԿ կենտկոմ, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահություն և ԽՍՀՄ նախարարների խորհուրդ: Հեռագրերը ստորագրել տվեցինք գյուղի տարեց կոմունիստներին, որոնք կորցնելու ոչինչ չունեին: Հեռագրերը թարմացնում էինք 10-15 օրը մեկ: Եվ ահա, սեպտեմբերին արդեն ընդունվեց ԽՍՀՄ կառավարության որոշում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների ճշգրտման վերաբերյալ: Իսկ 1984թ. հոկտեմբերի 24-ին երկու հանրապետությունների նախարարների խորհուրդների նախագահների առաջին տեղակալների՝ Վլադիմիր Մովսիսյանի, ով մեծ հայրենասեր էր և շատ լավ գիտեր Հայաստանի ամեն մի թուփն ու կտոր հողը, և Ռասիզադեի գլխավորությամբ կազմված հանձնաժողովները տեղում էին հարցը ուսումնասիրելու և սահմանների ճշգրտման գործընթացին նախապատրաստվելու համար: Իսկ ազերիները գիշերը Ռասիզադեի հանձնարարությամբ նախապատրաստվել էին  դիմելու իրենց ծանոթ մեթոդին՝ շանտաժի: Ադրբեջանական Ղազախի շրջանի Քյամառլու և Նոյեմբերյանի շրջանի Դովեղ գյուղերի միջև սահմանին անտառում թաքնվել էին հարյուրավոր քյամառլեցիներ՝ զինված փայտերով ու եղաններով: Տեսնելով հանձնաժողովի անդամներին՝ ադրբեջանական զինված խուժանը հարայ-հրոցով հարձակվում է նրանց վրա և դաժան ծեծի ենթարկում Դովեղի սովխոզի տնօրեն Հրաչիկ Մեհրաբյանին և հաձնաժողովի մյուս անդամներին: Իսկ Վլադիմիր Մովսիսյանին, ով գլխին փայտով հարվածներից ուղեղի ցնցում էր ստացել, մի քանի այլ հանձնաժողովականների հետ միասին գցում են բեռնատարի խցիկը և տեղափոխում են Քյամառլու  գյուղ, որտեղ ակումբի դահլիճում սպասում է ագրեսիվ տրամադրված խուժանը: Հողերից հրաժարվելու մասին ակտը արդեն նախօրոք պատրաստել և դրել էին սեղանին: Կացինը պահելով Վլադիմիր Մովսիսյանի  վզին՝ ադրբեջանցիները ստիպում են  ստորագրել հողերից հրաժարվելու մասին կազմված ակտը, իսկ Մովսիսյանը մահացու սպառնալիքի տակ այդպես էլ մնացել էր անդրդվելի: Իմանալով կատարվածի մասին՝ Նոյեմբերյանի շրջանի ՆԳ բաժնի և ՊԱԿ-ի համատեղ ջանքերով հայ պատանդները  1-2 ժամ անց վերադարձան Հայաստան: Նույն օրն անմիջապես հեռագրերով ողողեցինք ԽՍՀՄ ղեկավար մարմինները՝ պահանջելով պատասխանատվության ենթարկել մեղավորներին և շուտափույթ սկսել սահմանների ճշգրտման գործընթացը: Արդեն 1985թ. հունվարին հանձնաժողովը՝ մասնակցությամբ Մոսկվայի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչների, տեղում էր: Սահմանների ճշգրտումը սկսվեց Դովեղից: Հիմք էր ծառայում 1927թ. քարտեզը, որի  օրիգինալը /իսկականը/ պահպանվում էր Թբիլիսիում և որն արդեն հանձնաժողովի ձեռքի տակ էր: Ի դեպ, երբ սահմանային կետերը փորում էինք, մեր պապերի թաղած փայտածուխն էր դուրս գալիս: Իսկ ճշգրտված սահմանային կետերում 1,5 մետր խորությամբ Հայաստանի գերբով երկաթբետոնյա սյուներ էինք թաղում: Հայ-ադրբեջանական շփման գծի ողջ երկայնքով սահմանների մանրակրկիտ ճշգրտման արդյունքում Հայաստանին վերադարձվեց ադրբեջանցիների կողմից ապօրինաբար օգտագործվող 14000 հեկտար հող: Հիմա հասկանալի չէ, թե նորից, այսպես կոչված, GPS համակարգով ինչ սահմանների ճշտման մասին կարող է խոսք լինել, եթե 1985թ. սահմանների ճշգրտում միլիմետրի ճշտությամբ իրականացվել է և համապատասխան ակտ է կազմվել: Դովեղին պատկանող 1850 հա հողերի հանձնման-ընդունման ակտը կից քարտեզով ստորագրվեցին ու հաստատվեցին երկու սահմանային գյուղերի սովխոզների տնօրենների և վարչական շրջանների հողաշինարարների կողմից՝ մեր գյուղի անտառի սառնորակ աղբյուրներից մեկի մոտ կազմակերպված ճաշկերույթի ժամանակ: Այդ պատմական ու հաճելի արարողությանը անձամբ եմ ներկա գտնվել: Հաջորդ օրն ևեթ ձեռնամուխ եղանք վերադարձված հողերի յուրացման աշխատանքներին. այդ նպատակով Դովեղ տեղափոխվեց Գուգարքի մելիորատիվ ջոկատը և մացառներից ու թփերից մաքրվեց ու վարելահող դարձվեց 150 հեկտար հող, կառուցվեցին անասնապահական ֆերմաներ, ճանապարհներ և ջրագծեր, հիմնվեցին այգիներ: Պետք էր տեսնել, թե ինչ ոգևորություն էր տիրում՝ գյուղում հերթ էինք սահմանել,  գյուղացիները 6 ամիս շարունակ հաց ու ջուր էին տանում մելիորատիվ ջոկատի տրակտորիստների համար: Ամեն տարի 1984թ. հոկտեմբերի 24-ին, ավանդույթի համաձայն, դովեղցիները աշխարհի տարբեր անյկյուններից հավաքվում են նշելու իրենց հաղթանակը: Տարիներ անց, երբ ես աշխատում էի ագրարային համալսարանում, իմացա, որ համալսարանի ասպիրանտուրայի բաժնի վարիչն է Վլադիմիր Մովսիսյանի կինը՝ տիկին Մառլենան, շատ վեհանձն կին՝ ծնունդով Սյունաց աշխարհից: Մի օր, երբ սահմանային միջադեպից էինք խոսում, նա ասաց. «Եթե Վոլոդյան հանկարծ ստորագրեր ադրբեջանցիների կողմից պարտադրված՝ հողերից հրաժարվելու մասին ակտը, ես նրան տուն չէի թողնի, ես հող տվողին, հայրենիք հանձնողին ոչ մի դեպքում չէի ների»:

ՀԱՅԿ  ՂԱԶԱՐՅԱՆ

տնտեսագիտության   թեկնածու, 1990-96 թթ. Դովեղի գյուղխորհրդի նախագահ