«Մեր գյուղից շտե՞ղ քինանք, մեր սարերը մեր եկեղեցիներն են». Հաղորտիում երազում են հարսանիքների ու արժանապատիվ խաղաղության մասին. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Արցախի Մարտունու շրջանում՝ հարավարևել յան հատվածում է տեղակայված թթենիներով, հուշարձաններով, յուրահատուկ բնապատկերով ու, ի վերջո, անկոտրում ու ջերմ բնակչություն ունեցող Հաղորտին: Ինչպես մեր գրեթե բոլոր գյուղերում, այստեղ ևս կենցաղային խնդիրներ կան, որոնք, սակայն, բնակիչների համար այդքան էլ առաջնային հարցեր չեն:

Այստեղ երազում են արժանապատիվ խաղաղության հաստատման մասին: Գյուղի բնակիչ Մասիս Ավանեսյանը, որը 3 պատերազմ է տեսել, կռվել նաև ՀՀ Ազգային հերոս, Արցախի հերոս Մոնթեի ջոկատում ու սեփական կյանքը այդպես էլ դասավորել չի հասցրել, ասում է՝ գյուղում վատ չեն ապրում:

«Մեր գյուղում մարդիկ հիմնականում հողով, անասնապահությամբ, գյուղատնտեսությամբ են զբաղվում: Մեր գյուղը հիմնականում ջրի խնդիր ունի: Վերջին մի քանի տարում ջուրը պակասել է, բայց ասել են՝ խնդիրը շուտով կլուծվի: Մեկ էլ ճանապարհի՝ ասֆալտի խնդիր կա: Բունկեր սարքելու պլաններ էլ կան: Գյուղապետը սարքելու համար ղեկավարությանն է դիմել, որ, Աստված ոչ անի, նորից մի բան լինի, եղած տեղը կանայք, էրեխեքը կարանան պաշտպանվեն: Բայց մեր գյուղն ապահով է: Տես՝ ինչ սարեր ունենք: Մեր սարերը մեր եկեղեցիներն են, ամեն արկից պաշտպանում են ու պաշտպանել են նաև 44-օրյա պատերազմի ժամանակ»,«Փաստին» պատմում է Մ. Ավանեսյանը:

Ասում է՝ գյուղից այլ տեղ աշխատելու գնում են, բայց գյուղի դատարկման վտանգ չկա, գյուղը չեն լքում: Խնդիրներն ու վտանգները հաղթահարելու հիմքում Մ. Ավանեսյանը գիտելիքն է առանձնացնում: «Մարդուն ընդհանրապես հայրենիքի սահմաններից են ճանաչում: Հա, մի քանի անգամ վիրավորվել եմ, քիչ բան չեմ արել հայրենիքի համար: Թեկուզ վիրավոր, մինչև վերջ կռվել եմ, պատրաստ եմ նորից կանգնել ու նորից կռվել, բայց գիտեմ, որ մեր ուժը ջահելությունն է, ուժը գիտության մեջ է: Եթե ջահելությունը մնա էստեղ, հարսանիքներ անեն, շատանան, ամեն ինչ լավ կլինի:

Մեր գյուղի ջահելները շատ ակտիվ են, իրար օգնող, հասնող են թե՛ նեղ, թե՛ լայն պահին: Հետո, դե, շատից շատ բան է կախված: Եթե մեր ժողովուրդը շատ լինի, ամեն ինչ ուրիշ կլինի: Ադրբեջանը՝ 9 միլիոն, 17 միլիոն էլ Թուրքիան ունի: Իրանք շատ են, ինչքան կոտորես, էլի տեղը մնում է: Մեր ղեկավարությունը, կառավարողները պիտի փորձառու լինեն, ժողովրդին զինեն, աջակցեն, որ շատանան, հարսանիքներ անեն: Թուրքի ծրագիրն ի՞նչն ա. շատանալով՝ մեզ հաղթելը: Մենք էլ պիտի շատանալով իրենց հաղթենք»,-ասում է նա:

Երեք պատերազմ տեսած Մ. Ավանեսյանի համար ամենածանր կռիվը 2020-ի 44-օրյա պատերազմն է եղել. «Շատ ծանր էր ամեն ինչով: Դրա համար եմ ասում՝ հիմա գիտելիքի, տեխնիկայի դար է արդեն: Դրանք միայն իրենց օդային «բայրաքթարներով» կարողացան մեզ կորուստներ պատճառել»: Ասում է՝ թշնամությունը լավ բան չէ, խաղաղությունն անհրաժեշտություն է, բայց հարցեր կան:

«Ես թուրքի հետ խաղաղություն չեմ պատկերացնում: Խաղաղություն, իհարկե, մի օր կլինի, բայց տեղ կա՝ ուժն է ծնում իր իրավունքը: Իրանք չփոխվեցին, մեր ցեղասպանությունը շարունակեցին Սումգայիթից: Իրենք նորմալ ազգ չեն: Վայրի ցեղ են, ադաթներ ունեն, մշակույթ՝ չէ: Իրենք մեր մշակույթն են գողացել Թաղլարից, իրենք մեր Հադրութի գորգերն են գողացել, շատ բան են գողացել, տարել մեզնից… Ես իրենց որպես վայրի ցեղ եմ ճանաչում՝ ազգ չեն: Հին ազգ էլ չեն:

Օրինակ՝ գինի խմելը մեր պապերից են սովորել, չգիտեին էլ՝ գինի խմելն ինչ ա»,-շեշտում է Մ. Ավանեսյանը: Արցախի շուրջ բանակցությունների, քաղաքական գործընթացների մասին Ավանեսյանն իր պատկերացումն ունի. «Մենք մեր առաջադրանքը, ծրագիրը հստակ պետք է դնենք: Հասկանանք ու հետո ասենք՝ ինչ ենք ուզում, մեր ազգն ինչ է ուզում: Խոսքն էլ ունի իր հզորությունը: Կարող է, օրինակ՝ մի բան ասես՝ տասը խփելուն հավասար լինի: Բայց պիտի հասկանաս՝ ինչ պահի ասես: Էն կարապի ու խեցգետնի պատմությունը լսել ես, չէ՞, որ ասում է՝ գայլաձուկը դեպի իրեն է սայլը քաշում, կարապը դեպի իրեն, բայց սայլը տեղից չի շարժվում: Պիտի իմանանք՝ մեզ ինչ ծրագիր ա պետք, ինչ ա պետք, կոնկրետ ասենք ու վերջ, բայց այդ ծրագիրը չկա, պիտի սարքվի: Հետո, նայած՝ մեր նպատակը որն է: Կա նպատակ ու կա մարտավարություն: Ես իմ օրինակով եմ ասում՝ ես պայքարում ու պայքարելու եմ իմ նպատակի համար: Պիտի պայքարենք, որ գոյատևենք: Գոյատևումը հենց այդպես եմ հասկանում: Հետո՝ պիտի միշտ հիշել, որ հավատը բարձր ուժ ու զենք է»:

Գյուղի բնակիչ Կարինե Մարտիրոսյանը, որը հինգ երեխա, 11 թոռ ու մի ծոռ ունի, երազում է խաղաղ երկինք ունենալու մասին: «Խաղաղություն ենք ուզում, որ թոռներս՝ Շուշանիկս, Էլինկան, տեգրոջս թոռը՝ Նիկան, որը ձեռքդ բռնել էր ու բերեց մեր տուն, խաղաղ երկնքի տակ ապրեն, փորձեն ուրախ լինել: Նիկայի պապան զոհվել է այս պատերազմի ժամանակ»,-ասում է տիկին Կարինեն՝ ընդգծելով, որ երկու տարի անց կորուստների ցավը չի մեղմանում: «Խաղաղություն ուզում ենք, բայց պիտի մի կողմից չլինի էդ խաղաղությունը: Հետո՝ մեր սահմանները պիտի անպայման ամուր լինեն: Հիմա որ Փաշինյանը բանակը ցրով ա տալիս, էդպես պետք չի: Ընդհակառակը, մեր բանակը պետք է մեծանա, որպեսզի մենք էլ ապահով լինենք: Բայց մենք գյուղից չենք գնալու. մեր գյուղից շտե՞ղ քինանք, ուրիշ տեղ չկա: Պատերազմի օրերին մի ամսով Երևան էինք տեղափոխվել: Մինը՝ վարձով, մինը՝ հյուրանոց, մինը՝ կացարան: Բայց աչքներս մեր տան կողմն էր, պատերազմը որ պրծավ, չմնացինք: Մենք չենք կարող ուրիշ տեղերում մնալ:

Հետո էկանք մեր գյուղը, բա ափսոս չի՞ մեր գյուղը: Այնքան արյուն է թափվել, այդքան պայքարել են մեր էրեխեքը, զոհվել էս հողի վրա, էդքանից հետո ո՞նց էս հողը թողնենք: Սուտ ա, որ ասում են՝ 5000 զոհ… շատ ավելին են մեր կորուստները, կորուստներն անհաշիվ են: Էս վերջում էլ Փառուխը վերցրին, ինչը նոր ցավ ու վիրավորանք էր մեզ համար: Տեսնենք՝ վերջը ինչ կլինի: Էսքանից հետո մին էլ ասում ա՝ Արցախը Ադրբեջանի կազմում կարա լինի: Ոչ մի արցախցի, ոչ մինը ցանկություն չունի, որ Արցախը Ադրբեջանի կազմում լինի»,-շեշտեց տիկին Կարինեն ու հիշեց 1988 թվականը:

«1988 թվին, որ շարժումը սկսվեց, ես մեր գյուղի մշակույթի տանն էի աշխատում: Որպես ագիտատոր էի ցույցերին մասնակցում: Ցույցերին կանայք առաջին շարքում էին կանգնում, որպեսզի կարողանային հաղթահարել ամեն ինչ, ու հաղթահարել ենք: Մենք հիմա էլ կհաղթահարեինք, եթե օդը չլիներ: Էս վերջին պատերազմին օդը մեզ հաղթեց, թե չէ մեր զինվորներն ուժեղ են եղել… Եթե միայն ավտոմատը, տանկը, զենքերը լինեին, մերոնք կհաղթեին, բայց օդը որ էկավ, օդն արդեն մեզ խանգարեց: Որ մի զենք իմ ձեռքս էլ տան, տանը լինի, վախենալու բան չկա, բայց որ օդը աշխատում ա, ավտոմատը՝ էլ ի՞նչ: Մեր բակը էս վերջին պատերազմի ժամանակ ոնց որ շտաբ լիներ, կնանոց ձեռքն էլ զենք կար: Անօդաչուն որ էկավ, միամիտ-միամիտ ասում էինք՝ կյամ ա, ծանոթանում էինք հետը: Էլ չէինք հասկանում՝ ուրա կյամ, ինչ պիտի անի… Շատ ահավոր է եղել, մենք գնացինք Երևան, մեզանից հետո ավելի ահավոր է եղել: Շատ երեխաներ, կանայք էդ փիս օրերը տեսել են…»:

Տիկին Կարինեի խոսքով, այսօր էլ վտանգներ կան, բայց հույսը երբեք չի մարում. «Ես 5 խոխա ունեմ, 11 թոռ, մի ծոռ: Մինը Վանք գյուղում է ապրում, մինը Ստեփանակերտ, մինը Գիշի, բայց բոլորն էստեղ՝ Արցախում են: Արցախից դուրս գնացած խոխա չունիմ, որ հանգիստ քնեմ, ասեմ՝ արխային եմ: Հա, մենք տրամադրություն չունենք, բայց հույսներս չենք կտրում: Մեր հողը պահում ենք, մեր գյուղան ոչ մի տեղ չենք գնում: Գյուղը կյանքով լի է, բա որ չլինի, նոր տեխնոդպրոց կսարքեի՞նք: Այնքան ուրախ ենք, որ մեր երեխաները սովորելու են, մի բանի կհասնենք: Գիտելիքներով հարուստ են երեխաները: Գիտելիքն ա, որ պիտի էս ծանր պահին մեզ օգնի: Մենք մեծ ենք, մեկ-մեկ տրամադրություններս գցում ենք, բայց էրեխեքը՝ չէ, համոզված են, որ իրանց ուզածին կհասնեն»:

ԱՆՆԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում