Հայ Կենաց ծառի չորուկ ճյուղերը՝ ըստ Սոս Սարգսյանի

Սոս Սարգսյանը ոչ միայն խոշոր մշակութային դեմք էր, հայ թատրոնի եւ կինոյի պատմության լավագույն արտիստներից մեկը, այլեւ փայլուն հրապարակախոս: Նրա «Վարագույրից այս կողմ» գրքում հայի ցավն է, մեր խնդիրները, կարծրատիպերը, անտարբերությունը: Սոս Սարգսյանը որոշ դեպքերի համար լուծումներ է առաջարկել: Ներկայացվող հատվածը գրքում «Չորուկ ճյուղեր» խորագիրն է կրում:

«.... Ազգային ծրագիր չկա, եւ կազմված չի եղել հնում ազգային մատյանը: Հին ու նոր մեր իշխանները քաղաքական պատգամներ չեն թողել: Մեր իշխանները մի՞թե բան չունեին մեզ փոխանցելու ու մի՞թե չեն հավատացել ապագային: Մեր ստացած ժառանգությունը ... «Աբսուրդային տարածք», ինչպես կասեր Նժդեհը: Դարերի աղբուփսոր: Չլուծված խնդիրներ, վերքեր, կնճռոտ հարցեր ... Բարդվեցին, ծառս եղան ազգի առաջ այս նեղ օրերին, հետն էլ իրար միս ուտելու կայուն ավանդույթ, ու հարցեր, հարցեր ... Եթե աշխարհը թագավորներով է կառավարվել, մենք ինչու ենք իշխաններով յոլա գնացել: Մի՞թե հազար տարվա մեջ գոնե տասն անգամ առիթ չենք ունեցել ստեղծելու մեր թագավորությունը: Մենք ինչո՞ ւ հպարտ ու ռազմատենչ ժողովրդի համբավ չունենք: Ինչի՞ց է, որ մեր սուրը դառնում է «Թուր Կեծակի», երբ բարձրացնում ենք իրար վրա (օտարից, թշնամուց միշտ էլ մի ճար կգտնվի, հայ «ֆիդայուց» պրծում չկա: Մարդկանց թուքը չորանում է, երբ ասում են` «ֆիդայի եմ, մեքենայից իջի». սարսափ... Խորոտ էինք, ծաղիկ հանեցինք): Երկայնաբազուկներն ու լոռիսմելիքովները ինչո՞ւ էին իրենց քաղաքական խարտիաները օտարի մատյաններում գրում ... Մի՞թե մենք ազգովի ենք կենտրոնախույս ու օտարամոլ ... Մի՞թե նախանձը մեր գենետիկ հիվանդությունն է ...

Ինչ խոսք, հաճախ են փոխվել մեր հարեւանները, հաճախ են հավատափոխվել: Մեր հարեւանները դարձել են մեր ճակատագիրը. թույլ ենք տվել, որ դառնան: Ճակատագիրն ամեն դարում ձեւավորել է յուրովի եւ նորանոր խնդիրներ է դրել մեր առաջ եւ միշտ նույն սրությամբ` լինե՞լ, թե՞ չլինել...

***

Այսքան փոքրաթիվ ազգ, եւ պարզվում է` այսքան շատ թալանչի, կաշառակեր, ձրիակեր, գող ու թմրամոլ, ու դեռ էլի ինչ ասես ... Խորհրդային ժողովուրդ ենք` անիրավությամբ, ստով ու կեղծիքով աճեցված եւ ... Չէ, հանցանքը, մեծ հանցանքը քայքայված տնտեսությունը չէ: Վերջապես, դա արդյունքն է: Հանցանքը մարդուս դատարկված հոգին է ... Այս շաղախը հիմնապատի մեջ չեն լցնի, պատը պատ չի դառնա ... Ծառը տնկում է մեկը, պտուղն ուտում են շատերը: Այդպես է, ծառ տնկողն առաքինի է, այդ առաքինի մարդիկ են պակաս:

***

Մարդը, որից վախենում են, անբարոյական է, պետական կամ քաղաքական գործիչը, որից վախենում են ավելի անբարոյական է... *** Պատմում են՝ Աֆրիկայում, հավանաբար, Եթովպիայում կամ գուցե Սենեգալում, ով գիտե, խառն ամուսնություններից այնքան սեւամորթ հայեր կան, որ հավատացած են, թե հայերը սեւամորթ են: Պատմում են, օր մը այդ երկիրն է ընկնում եվրոպահայ մը, տեղացիք կհավաքվին ասոր գլխուն ու շատ կզարմանան, հետն էլ կուրախանան` փառք քեզի, Աստված, կըսեն, չէինք հավատա, վերջապես սպիտակամորթ հայ տեսանք...

***

Գնում ենք հայող համայնքները, արտասանում այսպես կոչված` ճապաղ ոտանավորներ, շահագործում մարդկանց կորուստը. խուտուտներ ենք տանում եւ ոչ արվեստ` «Իմ թշվառ Հայրենիք ... Իմ Ղարաբաղ ... Բազմաչարչար...». ազգային զգացմունքի սպեկուլյացիա, գավառական լալկանություն, գավառական անամոթություն: Պատերազմից անմիջապես հետո երկու հարյուր հազար մարդ բերինք Սփյուռքից սոված Հայաստան, լցրինք նկուղները, գոմերը, բանտերը, սիբիրները ...

(...)

«Ախպար» ասացինք, մեզնից չափառեցինք, կոմունիզմի «վեհ գործը» չվստահեցինք, մեզ հատուկ բռիությամբ ոտնակոխ արինք նրանց ռոմանտիկ հայրենասիրությունը: Մի խոսքով, թքեցինք մեր եղբայրների հոգու մեջ: Նույն հողի վրա ապրելով, հաջողացրինք էլի «փշալար» քաշել մեր միջեւ ու նրանց սարքել երկրորդ սորտի խորհրդային քաղաքացի: Ազգավնաս մի փշալար էլ ավելի վաղ էինք քաշել: Քսաներկու թվականին հապճեպ փոխեցինք դասական մեր ուղղագրությունը, որ ո´չ մենք հասկանանք իրենց գրածը, ո´չ էլ նրանք՝ մերը, որ հայ մարդիկ միլիոններով վերջնականապես բաժանվեն Հայրենիքից, օտարանան, կորչեն ... Դժբախտաբար ե´ւ ժողովուրդը, ե´ւ իշխանությունները, ե´ւ նույնիսկ մտավորականությունը մի «փշալար» էլ այսօր է քաշում մեր եւ Ադրբեջանից փախած համարյա կես միլիոն մեր քույր ու եղբայրների միջեւ: Անսի՞րտ ենք, թե՞ անխելք: Ո´չ համբերություն, ո´չ հասկացողություն, ո´չ էլ ... Ասենք, ամոթ է գուրգուրելուց խոսելը կամ նրբանկատությունից ... Մի պոչ էլ սրանց ենք կպցնում:

***

Իմ ընկեր Ն. Թ.-ն Բեյրութից տեղափոխվել էր Փարիզ: Կիրթ, ազնիվ մտավորական, լրագրող: Փարիզում մնացել էր միայնակ ու անգործ: «- Մի փոքր սենյակ վարձով առի,- պատմում է,- ամեն առտու կերթամ գործ փնտրելու: Բնականաբար, հայերու քով կերթամ: Ամենուր մերժումի, չկայի հանդիպեցա: Այն փողոցը, ուր կապրեի, խանութ մը կար, միշտ քովեն կանցնեի, բնականաբար, մտահոգ: Օր մը խանութի տերը զիս ներս հրավիրեց, սուրճ հյուրասիրեց ու թե պարոն, քանի օր է՝ կհետեւեմ ձեզի, միշտ տխուր եք, ի՞նչ հոգս ունիք. գործներիդ լավ չէ, անշուշտ: Ըսեք ձեր մասնագիտությունը, կօգնենք: Ի՞նչ գործ կուզեք սկսիլ ... Պաղեցա այս խոսքերուն վրա: Հասկցա, որ թյուրիմացության մեջ է մարդը: Ըսի` կներեք, պարոն, ես հրեա չեմ, ես հայ եմ»: «Բարձրացիր` բարձրացրու»: Ի՞նչ եղավ, ու՞ր մնաց...

Հավաքեց Գագիկ Աղբալյանը