Հա­յաս­տանն այժմ պար­զա­պես տա­րածք է զի­ջում՝ փո­խա­րե­նը ոչինչ չստա­նա­լով. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Vz.ru-ն «Փաշինյանը սկսում է կապիտուլ յացիան. ինչի՞ կհանգեցնի հայ-ադրբեջանական սահմանի սահմանազատումը» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տեղի է ունեցել «երկար սպասված պատմական իրադարձություն»: Կողմերը տասնամյակների ընթացքում առաջին անգամ համաձայնության են եկել, թե ինչպես պետք է գծեն իրենց միջև պետական սահմանը։ Նիկոլ Փաշինյանը պնդում է, որ հայերը պետք է ուրախանան դրանով, սակայն իրականում գյուղերում բողոքի ակցիաներ են սկսվել։ Եվ իսկապես, Հայաստանի համար այդ ամենը այնքան էլ վարդագույն չի երևում։ Երևանը համաձայնել է Ադրբեջանին վերադարձնել նախկինում Հայաստանի կողմից վերահսկվող չորս գյուղ։

Հայաստանի վարչապետի գրասենյակը հայտարարել է, որ առաջին անգամ սահմանազատված սահման կհայտնվի Տավուշի մարզում: Նիկոլ Փաշինյանը մեկ օր առաջ այցելել էր վիճելի գյուղեր և հանդիպել տեղի բնակիչների հետ։ Նա երդվել էր երեխաներով և բացատրել, որ Ադրբեջանի մոտ լինելը պետք է գոհացնի, ոչ թե վախեցնի սահմանամերձ հայկական գյուղերի բնակիչներին։ Սակայն, ըստ ամենայնի, տեղի բնակիչները չեն համոզվել դրանում, գյուղերում սկսվել են անհնազանդության գործողություններ, Ոսկեպարի, Բերքաբերի և Կիրանցի բնակիչները փակել են միակ ռազմավարական մայրուղին, որը կապում է Հայաստանը Վրաստանի հետ, Գյումրիից և Երևանից ոստիկանության լրացուցիչ ուժեր են բերվել Տավուշ։ Խիստ ասած՝ այս պահին ոչ ոք հստակ չգիտի, թե կողմերը ի՞նչ են պայմանավորվել սահմանագծման շուրջ բանակցությունների վերջին փուլի արդյունքում։

Մեկնաբանությունները տարբեր են: Բաքվում խոսում են կոնկրետ գյուղերն իրենց տալու մասին, ընդ որում՝ Արծվաշենը՝ նախկին հայկական անկլավը, այդ ցուցակում չկա։ Ոսկեպարում տեղի բնակիչների հետ հանդիպմանը Փաշինյանին հարցրել են Արծվաշենի ճակատագրի մասին, և նա կրկին ցուցադրել է Հայաստանի ստվարաթղթե ուրվագիծը, որը տանում է իր հետ, և փորձել է դրան կցել նաև փոքրիկ Արծվաշենը։ Երևանում ոչինչ չեն ասում գյուղերը տալու մասին, խոսում են միայն բնակավայրերի միջև սահմանի «սահմանազատման» մասին: Փաշինյանի խոսքով, ոչ մի հայկական գյուղ՝ ո՛չ բնակեցված (Ոսկեպար), ո՛չ դատարկ (Արծվաշեն), չի փոխանցվի Ադրբեջանին։ Այնուամենայնիվ, ըստ նրա, Ադրբեջանը դաշտեր է ստանում Կիրանց գետի շրջակայքում՝ Ոսկեպար, Բերքաբեր և Կիրանց գյուղերի մոտ՝ փոխարենը ոչինչ չտալով։ Միաժամանակ հայկական զինված ուժերը ինչ-որ տեղ ավելի խոր են անցնում հին «խորհրդային» սահմանազատման գծից, և այնտեղ կմնան միայն սահմանապահները։ Սա Փաշինյանը համարում է դիվանագիտական մեծ հաջողություն, քանի որ դա կլինի պատերազմող երկու երկրի միջև սահմանի առաջին հատվածը, որը պաշտոնապես կսահմանվի:

Ռազմական տեսանկյունից, սակայն, այն, ինչ տեղի է ունենում, շատ ավելի լուրջ է, քան դիվանագիտականը։ Ադրբեջանական զինուժն, ի վերջո, վերահսկողություն կսահմանի գերիշխող լեռնաշղթայի վրա, որը կչեզոքացնի Հայաստանի հյուսիսում նախկինում անառիկ համարվող ողջ պաշտպանական համակարգը։ Ավելին, դեռ հստակ չի ասվել, թե ի՞նչ հեռավորության վրա պետք է դուրս բերվեն հայկական զորքերը, և արդյո՞ք ադրբեջանական կողմը ևս նման պարտավորություն ստանձնում է։ Արդյունքում հայկական գյուղերը դառնում են շրջապատված և զրկված տնտեսական հիմքից, նրանցից վերցվում են ձորերն ու արոտավայրերը, որոնք նախկինում հարյուրավոր տարիներ օգտագործել են այդ գյուղերի բնակիչները։ Միաժամանակ, Ադրբեջանը անգամ չի հեռանում Բերքաբերի վերևում գտնվող հայկական դաշտից, որը գրավել էր երեսուն տարի առաջ։ Միևնույն ժամանակ, Երևանն արտաքին աշխարհի հետ կապող ռազմավարական մայրուղին է անցնում Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Դա մոտավորապես 4,5 քառ. կմ մակերեսով հողատարածք է։

Իհարկե, Նիկոլ Փաշինյանը խոստացել է նոր ճանապարհ կառուցել՝ շրջանցելով զիջված տարածքները, սակայն առանց այդ ճանապարհի Հայաստանը հայտնվում է ամբողջովին կտրված արտաքին աշխարհից։ Բացի այդ, Ռուսաստանից (Վրաստանով) Գյումրի և Երևան տանող միակ մայր գազատարն է անցնում Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Հայտարարված պայմանավորվածությունների իրականացման ժամկետները դեռ պարզ չեն։ Եթե Ադրբեջանը պնդի (և կանի դա), ապա մեկ շաբաթվա ընթացքում ադրբեջանական զորքերը նոր դիրքեր կգրավեն։ Այդ տարածքում հայկական պաշտպանական գծերը պարզապես կդադարեն գոյություն ունենալ։ Առայժմ չի հայտարարվել, թե ո՞ր քարտեզներն են կիրառվելու սահմանազատման համար, հիմքում ի՞նչ սկզբունքներ ունի այս գործընթացը, ո՞վ է հետևելու ու ստուգելու պայմանավորվածությունների կատարման ճշգրտությունը։

Հայաստանն այժմ պարզապես տարածք է զիջում՝ փոխարենը ոչինչ չստանալով։ Սա ոչ թե սահմանազատում է, այլ իրականում կապիտուլ յացիա։ Նույնիսկ խորհրդային քարտեզներով Հայաստանին պատկանող տարածքը (Բերքաբերից հյուսիս ընկած հովիտը) չի վերադարձվում նրան։ Եվ հետո, ի՞նչ սկզբունքով է գծվելու սահմանը ոչ միայն Տավուշի հատվածում, այլ ընդհանրապես շփման գծի ողջ երկայնքով։ Այդ սկզբունքը ևս տեսանելի չէ։ Եվ, հետևաբար, Փաշինյանի խոսքերը, թե դա լինելու է սահմանի առաջին հատվածը, որտեղ սահմանապահներ են տեղակայվելու, քիչ արժեք ունի։ Ցավոք, բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, որ մենք կանգնած ենք Ադրբեջանին հայկական տարածքների (Հայկական ԽՍՀ սահմաններում) զիջումների մեծ գործընթացի միայն սկզբի առաջ։

Հաջորդ հատվածը լինելու է հարավային հատվածը՝ «Զանգեզուրի միջանցքը», թեև կենտրոնում՝ Սևանա լճի մոտ, Ջերմուկում և Եղեգնաձորում, ևս վիճելի դիրքեր կան։ Եթե Փաշինյանի կառավարությունը շարունակի գնալ տարածքների սողացող զիջման ճանապարհով, ապա մինչև աշուն Անդրկովկասի քարտեզը կարող է անճանաչելիորեն փոխվել։ Իսկ Հայաստանի ստվարաթղթե ուրվագիծը, որը Փաշինյանը մշտապես կրում է իր գրպանում, շատ շուտով կդառնա պատմության մաս:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում