Ինչո՞ւ խողովակների 1 դյույմը հավասար չէ... 1 դյույմի. «Փաստ»

ՀԱՆՐԱՀԱՅՏ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 20 May, 2025 13:31

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Եթե վերցնեք «2 դյույմ» կոչվող խողովակը և չափեք դրա իրական արտաքին տրամագիծը, ապա կտեսնեք, որ այն ոչ թե 2 մաթեմատիկական դյույմ է (50,8 մմ), այլ 2,375 դյույմ (60,3 մմ): Եթե չգիտեք այդ մասին, ապա իմացեք: Դա կարող է թվալ անտրամաբանական և բազմաթիվ հարցեր առաջացնել: Իրականում դրա համար միանգամայն հասկանալի պատճառներ կան։ Ի տարբերություն գծային չափումների, որտեղ 1 դյույմը միշտ հավասար է 25,4 մմ–ի, խողովակների դեպքում անվանական չափերը չեն համապատասխանում իրական չափերին:

Պարզենք, թե ինչու է այդպես: Խողովակների չափերը ձևավորվել են պատմականորեն և կապված են արտադրության, ստանդարտացման և կիրառման առանձնահատկությունների հետ: Հիմնական պատճառն այն է, որ խողովակներն ունեն անվանական (հանրաճանաչորեն հայտնի են որպես խողովակների չափսեր), այլ ոչ թե ճշգրիտ մաթեմատիկական չափեր:

Խողովակի անվանական չափը (NPS) չի վերաբերում խողովակի արտաքին տրամագծին, այլ դա ավելի շուտ խողովակի այն մոտավոր ներքին տրամագծին է, որը հարմար է հեղուկների և գազերի տեղափոխման ժամանակ հաշվարկների համար: Խողովակների պատերի հաստությունները կարող են տարբեր լինել՝ կախված դասից: Օրինակ՝ 1 դյույմանոց խողովակի համար անվանական չափը 1 դյույմ է (25,4 մմ), բայց իրական արտաքին տրամագիծը 33,4 մմ է: Այսպիսով, խողովակի չափերը նշվում են ոչ թե ըստ իրական արտաքին տրամագծի, այլ ըստ պայմանական ստանդարտի: Իսկ ո՞րն է անվանական չափերի պատմական ծագման պատճառը: 19-րդ դարի սկզբին, երբ խողովակների արտադրությունը դեռ սկզբնական փուլում էր, խողովակները պատրաստում էին ձեռքով և որոշում դրանց տրամագիծը գործնական նկատառումներով։ Սկզբում, օրինակ՝ խողովակը կոչվում էր «2 դյույմ», քանի որ դրա ներքին տրամագիծը մոտավորապես 2 դյույմ էր: Բայց քանի որ աստիճանաբար տեխնոլոգիան փոխվում էր, և պատերը դառնում էին ավելի բարակ, իրական ներքին տրամագիծը մեծանում էր: Նման ընդունված նշումները պահպանելու համար էլ ստանդարտացրել են ոչ թե իրական, այլ այն անվանական չափերը, որոնք ի սկզբանե օգտագործվել են ինժեներների կողմից:

Ի տարբերություն մետաղական խողովակների, պլաստմասե խողովակները (օրինակ՝ ՊՎՔ) առավել հաճախ նշանակվում են իրենց արտաքին տրամագծով, այլ ոչ թե անվանական չափերով: Դա պայմանավորված է նրանով, որ պլաստիկ խողովակաշարերում ներքին տրամագիծը այնքան կարևոր դեր չի խաղում, որքան մետաղականներում: Ժամանակակից տեխնոլոգիաները թույլ են տալիս ճշգրիտ վերահսկել չափերը, ուստի պլաստիկ խողովակների անվանական և իրական չափերի հետ շփոթություն չկա: Օրինակ՝ 50 մմ–ոց ՊՎՔ խողովակն իրականում ունի 50 մմ արտաքին տրամագիծ: Դա պլաստիկ խողովակների դիզայնն ավելի կանխատեսելի և հարմար է դարձնում:

Այնուամենայնիվ, խողովակների անվանական չափերը ներկայումս էլ չեն փոխվել։ Բանն այն է, որ չնայած տեխնոլոգիական առաջընթացին, ստեղծված համակարգից հրաժարվելը հսկայական դժվարություններ կառաջացներ արդյունաբերության և շինարարության համար։ Հետևաբար, հին անվանական չափերը շարունակում են օգտագործվել մինչ օրս: Պետք է նաև հիշել, որ խողովակները և կցամասերը պետք է համապատասխանեն միմյանց չափերով: Կցամասերի արտադրողները կենտրոնանում են խողովակների անվանական, այլ ոչ թե դրանց իրական տրամագծերի վրա:

Հարկ է նշել, որ ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում ստանդարտները տարբեր են։ ԱՄՆ-ում օգտագործում են NPS համակարգ, իսկ Եվրոպայում՝ DN, բայց էությունը մնում է նույնը՝ խողովակի անվանական չափը չի համապատասխանում իրականին։ Այս ամենից կարելի է եզրակացնել, որ մետաղական խողովակների անվանական և փաստացի չափերի տարբերությունը ստանդարտների պատմական զարգացման արդյունք է: Ի տարբերություն մետաղական խողովակների, պլաստիկ խողովակները սովորաբար նշանակվում են ըստ իրենց իրական արտաքին տրամագծերի: Իմանալով այդ հատկանիշները՝ կարելի է խուսափել սխալներից շինարարության կամ այլ խնդիրների համար խողովակներ ընտրելիս:

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում