Ինչո՞ւ է «շվեդկան» անվանվում նաև «կապիկի» բանալի. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Կարգավորվող բանալին (разводной ключ) երբեմն ոչ մասնագետները շփոթում են գազային (խողովակային) բանալու հետ, որին անդրադարձել ենք նախորդիվ: Սակայն, չնայած որոշ նմանություններին, դրանք տարբեր գործիքներ են:

Կարգավորվողը մանեկային բանալու (гаечний ключ) տարածված տեսակ է՝ կարգավորվող բռնիչի լայնությամբ։ Այն օգտագործվում է տարբեր չափերի հեղույսների (болт) և մանեկների՝ պնդօղակների (гайка) հետ աշխատելու համար, ինչը այն դարձնում է անփոխարինելի գործիք ցանկացած շինարարական աշխատանքի ժամանակ։ Մասնագետները երբեմն այն անվանում են «շվեդական բանալի», ինչպես, ի դեպ, խողովակային բանալին, որտեղից էլ հաճախ առաջանում է շփոթը: Իսկ անգլախոս երկրներում օգտագործվում է «կապիկի բանալի» տերմինը։ Իսկ որտեղի՞ց են առաջացել այդ անվանումները:

Կարգավորվող բանալին իր ներկայիս տեսքով արտոնագրվել է 1892 թվականին։ Սակայն դրա ստեղծման նախադրյալները առաջացել էին շատ ավելի վաղ։ 1837 թվականին ֆրանսիացի գյուտարար Լե ՌուաՏրիբոն էր մշակել դրա նախատիպը, և այն կարելի է առանց կասկածի անվանել առաջին կարգավորվող մանեկային բանալին։ Սակայն այդ գործիքի մեխանիզմն ուներ զգալի թերություն։ Բռնիչի լայնությունը (բանալիի շուրթերի միջև հեռավորությունը) կարգավորվում էր բռնակը պտտելով։ Դա անհարմար էր, ոչ ճշգրիտ և պահանջում էր զգալի ջանքեր։ Չնայած դրան, Լե ՌուաՏրիբոյի գյուտը անմիջապես դարձել էր ժողովրդականություն վայելող։ Հենց այդ ժամանակ էլ Մեծ Բրիտանիայում հայտնվել է «կապիկի բանալի» (monkey wrench) տերմինը: Ամենատարածված տեսությունն այն է, որ գործիքն այդպես են անվանել, քանի որ դրա կառուցվածքը շատ էր նման կապիկի դեմքի: 18-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին ժողովրդի մոտ շրջանառվում էր այդ անվան ծագման մեկ այլ վարկած, ըստ որի, «կար մի Չարլզ Մանկի (անգլերենից թարգմանաբար՝ կապիկ) Ամերիկայից, որը վաճառել էր իր գյուտը (կարգավորվող բանալին) 5000 դոլարով և ապահովել իր համար հարմարավետ ապագա»: Իրականում դա ճիշտ չէ, քանի որ Չարլզ Մանկն ինքը ծնվել է ավելի ուշ, քան այդ տերմինը հորինվել է:

Կարգավորվող բանալու պատմության մեջ հաջորդ կարևոր քայլը կատարվել է 1842 թվականին անգլիացի ինժեներ Բադինգի կողմից: Նա արտոնագրել է այդ բանալու բարելավված տարբերակը՝ վերացնելով ֆրանսիական նախորդի թերությունները: Բադինգի բանալիում բռնիչի բացվածքը կարգավորվում էր հատուկ պտուտակով, որը գործը հեշտացնում էր:

Բայց, ինչպես ասում են, առաջընթացը երբեք կանգ չի առնում։ Եվ 1880-ականների վերջին շվեդ գյուտարար Յոհան Պետեր Յոհանսոնը՝ նույն գազային բանալու կատարելագործված տարբերակի հեղինակը, ներկայացրել է կարգավորվող բանալու իր տարբերակը։ Այս գործիքը (գրեթե անփոփոխ) մինչ օրս էլ օգտագործվում է և հատկապես տարածված է սանտեխնիկայում։ 1892 թվականին է Յոհան Յոհանսոնը ստացել դասական կարգավորվող բանալու արտոնագիրը։ Յոհանսոնը դրա անգլիական տարբերակը համարում էր ծավալուն և անհարմար, ուստի կատարելագործել էր գործիքը՝ այն դարձնելով ավելի հեշտ բռնելու համար։ Շարժական շրթունքը արդեն կարգավորվում էր կարգավորող որդով։ Արդյունքում էլ այդ գործիքը, ինչպես և խողովակային բանալին, շուտով հայտնի է դարձել «շվեդական բանալի» կամ պարզապես «շվեդկա» անունով։ Այս բանալին ավելի հեշտ է օգտագործել, իսկ աշխատանքի ճշգրտությունը զգալիորեն բարելավված է։ Հենց դա էլ դարձել է համընդհանուր կիրառելի բազմազան խնդիրների համար և ներկայում մեծ տարածվածություն ունի։

Յոհանսոնը բացել է իր սեփական արտադրական կենտրոնը, ապա պայմանագիր կնքել Ստոկհոլմի մի ընկերության հետ, որն այժմ հայտնի է Bahco անվանմամբ։ Այդ ընկերությունը մինչ օրս էլ արտադրում և վաճառում է բանալիների լայն տեսականի, այդ թվում՝ «շվեդական» տեսակները։

Ներկայում կարգավորվող բանալին դարձել է ունիվերսալ գործիք ամենատարբեր ոլորտներում՝ կենցաղային տեխնիկայի և մեքենաների վերանորոգումից մինչև արդյունաբերական սարքավորումների, ջրամատակարարման ու գազի համակարգերի հետ աշխատանք։ Այն կարող են օգտագործել և՛ փորձառու արհեստավորները, և՛ սկսնակ արհեստավորները։

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում