Մոռացված փաստեր Եղեռնի մասին․ ինչ են բացահայտում Հայոց ցեղասպանության իրական մեխանիզմները

Հայոց ցեղասպանության մասին խոսելիս հաճախ կրկնվում են նույն հայտնի փաստերը, մինչդեռ բազմաթիվ կարևոր դրվագներ մնում են ստվերում։ Past.am-ը ներկայացնում է մի շարք կոնկրետ, փաստագրված տվյալներ, որոնք քիչ են շրջանառվում հանրային դաշտում։

Օսմանյան կառավարության գաղտնի հրահանգները
1915 թվականի մայիսի 27-ին ընդունված «Տեղահանության մասին օրենքը» (Tehcir Law) իրավական հիմք ստեղծեց հայերի բռնի տեղահանության համար։ Սակայն դրան զուգահեռ գործել են նաև գաղտնի հրահանգներ, որոնք, ըստ հետազոտողների, փոխանցվել են ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշայի կողմից և նախատեսում էին հայ բնակչության լիակատար ոչնչացում։

Գերմանական փաստաթղթեր
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրության դաշնակից Գերմանիայի ռազմական և դիվանագիտական ներկայացուցիչները պարբերաբար զեկույցներ էին ուղարկում Բեռլին։ Դրանցում հստակ նշվում էր, որ իրականացվում է հայերի համակարգված ոչնչացում։ Գերմանացի պաշտոնյաներից մի քանիսը բացահայտ օգտագործել են «բնաջնջում» ձևակերպումը։

Դեր Զորի մահվան ճամբարները
Տասնյակ հազարավոր հայեր տեղահանության ընթացքում հասել են Դեր Զոր, որտեղ ստեղծվել էին փաստացի մահվան ճամբարներ։ Վկայությունները ցույց են տալիս, որ այնտեղ մարդիկ մահանում էին սովի, հիվանդությունների և կազմակերպված բռնությունների միջոցով։ Դեր Զորը հաճախ անվանվում է «սիրիական անապատի Օսվենցիմ»։

ԱՄՆ պաշտոնական արձագանքը դեռ 1915-ին
1915 թվականի մայիսի 24-ին ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան համատեղ հայտարարությամբ դատապարտեցին Օսմանյան կայսրության գործողությունները՝ դրանք որակելով որպես «մարդկության և քաղաքակրթության դեմ հանցագործություն»։ Սա համարվում է առաջին նման ձևակերպումներից մեկը միջազգային հարաբերությունների պատմության մեջ։

Օսմանյան ռազմական դատարանների վճիռները
1919–1920 թվականներին Կոստանդնուպոլսում գործող ռազմական դատարանները մեղավոր ճանաչեցին մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաների՝ այդ թվում Թալեաթ փաշային, հայերի զանգվածային սպանությունների կազմակերպման համար։ Չնայած շատերը արդեն փախել էին երկրից, դատարանի փաստաթղթերը կարևոր ապացույցներ են ցեղասպանության պետական կազմակերպվածության մասին։

Թվային տվյալներ՝ օսմանյան աղբյուրներից
Օսմանյան ներքին փաստաթղթերում նշվում է, որ 1915–1917 թվականներին հայ բնակչության կտրուկ նվազում է արձանագրվել՝ ավելի քան մեկ միլիոն մարդու հաշվարկով։ Այս տվյալները հաճախ անտեսվում են, թեև գալիս են հենց կայսրության պաշտոնական հաշվառումներից։

Past.am-ը շեշտում է՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ փաստերը բազմաշերտ են և լայնորեն փաստագրված տարբեր երկրների արխիվներում։ Դրանց ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խոսքը ոչ թե տարերային իրադարձությունների, այլ պետական մակարդակով կազմակերպված և իրականացված քաղաքականության մասին է։